Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 10

Ερμηνευτικά σχόλια
1. Σύνδεση με τα προηγούμενα – Το θέμα της ενότητας
- Το επίρρημα τι (= επιπλέον, ακόμα, επίσης), συνδέει τη διδακτική
ενότητα με την προηγούμενη υποδηλώνοντας ότι θα δοθούν ακόμα μερικά
στοιχεία σχετικά με την υπερβολή και την έλλειψη, που εξετάζονται από
την προηγούμενη ενότητα ως σφάλμα, και με το μέσο, που εξετάζεται ως
σωστό (βλ. στις τελευταίες σειρές της ενότητας 9 τα αντίστοιχα ρήματα
μαρτάνεται και κατορθο ται).
- Στη νέα και τελευταία διδακτική ενότητα προβάλλεται η αντίθεση ανάμεσα
στο σφάλμα και στο σωστό (στο μαρτάνειν και στο κατορθο ν), για να
κλείσουν τα κείμενα των Ηθικών Νικομαχείων με τον ορισμό της ηθικής
αρετής.
2. Η αντίθεση: τ μαρτάνειν και τ κατορθο ν
- Στο κείμενο λοιπόν της ενότητας αυτής προβάλλεται η αντίθεση ανάμεσα
α. στο σφάλμα (ως σχετικό με την υπερβολή και την έλλειψη) και
β. στο σωστό (ως σχετικό με το μέσο), για να συσχετιστεί τελικά
α. το πρώτο μέρος της αντίθεσης με την κακία και με τους κακούς και
β. το δεύτερο με την αρετή και με τους καλούς.
- Οι σκέψεις του Αριστοτέλη είναι οι ακόλουθες:
α. Η υπερβολή και η έλλειψη βρίσκονται σε άπειρα σημεία, έξω από το
μέσο, γι’ αυτό ο άνθρωπος μπορεί με πολλούς τρόπους (πολλαχ ς,
παντοδαπ ς) και εύκολα να αποτύχει στο στόχο του, να κάνει σφάλμα·
γι’ αυτούς τους λόγους η υπερβολή και η έλλειψη σχετίζονται με την
κακία και με τους κακούς.
β. Το μέσο βρίσκεται σε ένα μόνο σημείο, γι’ αυτό με ένα μόνο τρόπο και
δύσκολα μπορεί ο άνθρωπος να πετύχει το στόχο του, να κάνει το
σωστό· γι’ αυτούς τους λόγους το μέσο σχετίζεται με την αρετή και με
τους καλούς.
- Είναι αξιοπρόσεχτη η συσσώρευση των αντιθέτων (με τα αντίστοιχα ζεύγη
των αντιθετικών συνδέσμων μ ν – δ ) που δίνονται στο κείμενο, για να
τονιστεί η βασική αντίθεση ανάμεσα στην κακία και το σφάλμα, και στην αρετή
και το σωστό:
3. Ο Ορισμός της αρετής
- Ως αυτό το σημείο των Ηθικών Νικομαχείων ο Αροστοτέλης πέρασε από
διάφορους συλλογισμούς και από απόπειρες ορισμού, για να ολοκληρώσει
εδώ συμπερασματικά ( ρα) με έναν πλήρη ορισμό, τον περίφημο ορισμό
της έννοιας της αρετής. Η αρετή λοιπόν (η ηθική αρετή) είναι ξις
προαιρετικ , ν μεσ τητι ο σα τ πρ ς μ ς, ρισμ ν λ γ κα
ν φρ νιμος ρ σειεν (η ηθική αρετή είναι μόνιμο στοιχείο του
χαρακτήρα, που επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο· που βρίσκεται στο
μέσο το οποίο προσδιορίζεται με κριτήρια υποκειμενικά και καθορίζεται
από τη λογική και συγκεκριμένα, κατά τη γνώμη μου, από τη λογική που
καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος).
- Στη συνέχεια δίνονται από τον Αριστοτέλη κάποιες διευκρινίσεις, ώσπου
να κλείσει το κεφάλαιο 6 του έργου, για να συνεχιστεί η μελέτη της αρετής
με τις επιμέρους ηθικές αρετές.
4. Τα γνωρίσματα της αρετής
- Τα γνωρίσματα που συνιστούν κατά τον Αριστοτέλη την έννοια είναι τα
ακόλουθα: Η αρετή
α. είναι έ ξ η (μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα)·
β. ως έξη είναι π ρ ο α ι ρ ε τ ι κ ή (επιλέγεται ελεύθερα από τον
άνθρωπο)·
γ. βρίσκεται σε ένα μ έ σ ο (ανάμεσα σε δύο κακίες, που βρίσκονται
αντίστοιχα στην υπερβολή και στην έλλειψη), το οποίο προσδιορίζεται
με μ έ τ ρ ο τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο·
δ. βρίσκεται στο μέσο που καθορίζεται α π ό τ η λ ο γ ι κ ή
(του φ ρ ό ν ι μ ο υ ανθρώπου)·
ε. είναι το σ ω σ τ ό (ενώ οι κακίες είναι λάθη, που οφείλονται στην
υπερβολή ή στην έλλειψη).
• Βλ. και παρακάτω, στο 8 (οι βασικές έννοιες του ορισμού).
5. προαιρετικ - λ γ
- Στον ορισμό της αρετής υπάρχουν μερικά στοιχεία για τα οποία έχει γίνει
ήδη λόγος στις προηγούμενες διδακτικές ενότητες ( ξις, μεσότης, τ πρ ς
μ ς)· μερικές όμως βασικές έννοιες αναφέρονται για πρώτη φορά και
είναι απαραίτητος ο σχετικός σχολιασμός:
α. προαιρετικ · με τη λέξη αυτή προσεγγίζεται το γενικότερο και μεγάλο
ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης του ανθρώπου, δηλαδή της
ελευθερίας να διαμορφώνει απόψεις και να πραγματοποιεί τις αποφάσεις
του σύμφωνα με τη θέληση και σύμφωνα με τις επιλογές του χωρίς
καταναγκασμό. Ο Αριστοτέλης τονίζει συχνά τη σημασία που έχει η
προαίρεσις (= η ελεύθερη επιλογή), η οποία αποτελεί έναν από τους τρεις
αναγκαίους όρους για την ύπαρξη της αρετής και για να χαρακτηριστεί μια
πράξη ενάρετη· οι άλλοι δύο όροι είναι α) η συνείδηση από τον άνθρωπο
της πράξης του (ε δ ς) και β) η σιγουριά και η σταθερότητα στην
πραγματοποίησή της (βεβαίως κα μετακινήτως).
β. λ γ · έχει ήδη αναφερθεί και είναι δεδομένο ότι το μέσο προσδιορίζεται με
μέτρο τον εαυτό μας (βλ. στη διδακτική ενότητα 7)· έτσι όμως
δημιουργείται η εντύπωση ότι το κάθε άτομο προσδιορίζει το μέσο με το
δικό του τρόπο και επομένως ορίζει την αρετή με κριτήρια υποκειμενικά
(επομένως ο προσδιορισμός του μέσου και ο ορισμός της αρετής θα
διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο)· όμως ο Αριστοτέλης προσθέτει
ένα κοινό κριτήριο, τον ρθ ν λόγον (τη λογική), ένα πολύ σημαντικό
στοιχείο για τη σύλληψη της έννοιας της αρετής, ο οποίος διασφαλίζει την
αντικειμενικότητα· διευκρινίζει μάλιστα ότι αναφέρεται ειδικά στη λογική του
“φρόνιμου” ανθρώπου και όχι στην κοινή ανθρώπινη λογική (σε άλλο
σημείο των Ηθικών Νικομαχείων επαναλαμβάνει την ίδια θέση με
διαφορετική διατύπωση: μετ το ρθο λόγου ξις ρετή στιν).
- Εξάλλου, ο λόγος αποτελεί ένα από τα στάδια της πορείας προς την αρετή:
􀀹 το πρώτο στάδιο είναι ο ν ό μ ο ς, που συνηθίζει τους ανθρώπους ως
πολίτες να ενεργούν ενάρετα (βλ. στην ενότητα 3)·
􀀹 και το δεύτερο στάδιο είναι ο λ ό γ ο ς (η λογική, η φρόνηση), με τον οποίο
ο καθένας ξεχωρίζει το καλό και το κακό, τι πρέπει και τι δεν πρέπει να
κάνει· έτσι, ο λόγος βοηθάει το νόμο και τελειοποιεί το έργο του.
γ. φρόνιμος· σχετική με το λόγο είναι η φρόνηση, αφού αποκτιέται με αυτόν.
Χάρη στη φρόνηση υπάρχουν και όλες οι άλλες αρετές, ενώ αν λείπει μία
αρετή από έναν άνθρωπο, αυτό δείχνει ότι αυτός δεν έχει φρόνηση και
αποδιοργανώνεται ως προσωπικότητα.
􀂃 Μετά τον ορισμό της αρετής δίνονται κάποιες διευκρινίσεις, οι οποίες
ουσιαστικά συνθέτουν έναν άλλον ορισμό, τον ορισμό της μεσότητας: η
μεσότης βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κακίες· από αυτές, η μία βρίσκεται από
την πλευρά της υπερβολής και ξεπερνάει το μέσο και αυτό που πρέπει,
ενώ η άλλη βρίσκεται από την πλευρά της έλλειψης, χωρίς να φτάνει στο
μέσο και σ’ αυτό που πρέπει. Όλα αυτά συμβαίνουν στο χώρο των
συναισθημάτων και των πράξεων και είναι αντίθετα με την αρετή· αυτή
όμως και βρίσκει και επιλέγει αυτό που πρέπει, το μέσο (υποδηλώνεται και
εδώ η προαίρεσις: ο ενάρετος και αναζητεί και βρίσκει αυτοπροαίρετα και
επιλέγει αυτοπροαίρετα).
􀂃 Αξιοπρόσεχτο είναι ότι στον ορισμό της αρετής ενυπάρχουν μερικές από
τις πιο σημαντικές αξίες του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, δηλαδή η ε λ ε
υ θ ε ρ ί α (διακρίνεται στον προσδιορισμό προαιρετική) και το μ έ τ ρ ο
(διακρίνεται στη λέξη μεσότης). Κοντά σ’ αυτά και ο λόγος, στον οποίο
τόσο μεγάλη σημασία έδιναν οι αρχαίοι είτε ως λογική σκέψη, όπως νοείται
εδώ, είτε ως γλωσσική έκφραση. 
6. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Η υπερβολή και η έλλειψη βρίσκονται σε άπειρα σημεία, έξω από το
μέσο, γι’ αυτό ο άνθρωπος μπορεί με πολλούς τρόπους και εύκολα να
αποτύχει στο στόχο του, να κάνει σφάλμα.
2. Το μέσο βρίσκεται σε ένα μόνο σημείο, γι’ αυτό με ένα μόνο τρόπο και
δύσκολα μπορεί ο άνθρωπος να πετύχει το στόχο του, να κάνει το
σωστό.
3. Η υπερβολή και η έλλειψη σχετίζονται με την κακία και με τους
κακούς, ενώ το μέσο σχετίζεται με την αρετή και με τους καλούς.
4. Η ηθική αρετή είναι μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα και επιλέγεται
ελεύθερα από το άτομο.
5. Η ηθική αρετή βρίσκεται στο μέσο το οποίο καθορίζεται από τη
λογική του φρόνιμου ανθρώπου.
7. Η δομή της ενότητας
Α. Συσχετισμός της υπερβολής και της έλλειψης με το σφάλμα και την κακία
Β. Συσχετισμός του μέσου με το ορθό και την αρετή
Γ. Ορισμός της αρετής

Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 9
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Σύνδεση με την προηγούμενη διδακτική ενότητα
- Στο τέλος της προηγούμενης ενότητας διατυπώθηκε η θέση ότι η ηθική
αρετή έχει σχέση με τα συναισθήματα και τις πράξεις, όπου υπάρχει η
υπερβολή, η έλλειψη και το μέσο. Και στη συνέχεια, στην αρχή της
διδακτικής ενότητας 9, ο Αριστοτέλης φέρνει παραδείγματα
συναισθημάτων, για να δείξει ότι υπάρχει σ’ αυτά υπερβολή, έλλειψη και
μέσο (για τις πράξεις ωστόσο δε φέρνει ξεχωριστά παραδείγματα,
δηλώνοντας ότι γι’ αυτές ισχύουν τα ίδια με όσα ισχύουν για τα
συναισθήματα).
2. Η υπερβολή και η έλλειψη στα συναισθήματα
- Αναφέρει λοιπόν ο Αριστοτέλης ενδεικτικά μερικά συναισθήματα (φόβος,
θάρρος, επιθυμία, οργή, ευσπλαχνία), τα οποία εντάσσει σε δύο γενικές
ομάδες, στα ευχάριστα και στα δυσάρεστα ( σθ ναι κα λυπηθ ναι), για
να τονίσει ότι σε όλα αυτά τα συναισθήματα μπορεί να υπάρχει και
υπερβολή και έλλειψη, το μ λλον κα ττον (σήμερα θα κάναμε λόγο για
διαβάθμιση της “έντασης” των συναισθημάτων). Την υπερβολή και την
έλλειψη τις αξιολογεί αρνητικά και στα συναισθήματα: μφότερα (= το
μ λλον και το ττον, η υπερβολή και η έλλειψη) είναι ο κ ε (αποτελούν
λάθος, σφάλμα) –βλ. παρακάτω περισσότερα για την αξιολόγηση.
• Κοντά στα επιρρήματα συγκριτικού βαθμού μ λλον και ττον εννοείται η
γενική συγκριτική το δέοντος, όπως φαίνεται από τη συνέχεια, όπου το
περιεχόμενο του κειμένου παίρνει δεοντολογικό χαρακτήρα με τα πολλά
δε που υπάρχουν ή εννοούνται (βλ. παρακάτω, στο 5).
3. Το μέσο στα συναισθήματα
- Για να προσδιοριστεί το μέσο στα συναισθήματα, αναφέρονται, και μάλιστα
εμφαντικά, με πολυσύνδετο σχήμα, πέντε στοιχεία, σε σχέση με τα οποία
υπάρχει η μεσότητα. Αυτά είναι:
α. η χρονική στιγμή κατά την οποία πρέπει να νιώθουμε ένα
συναίσθημα ( τε δε )·
β. τα πράγματα σε σχέση με τα οποία πρέπει να νιώθουμε ένα
συναίσθημα ( φ’ ο ς δε )·
γ. οι άνθρωποι σε σχέση με τους οποίους πρέπει να νιώθουμε ένα
συναίσθημα (πρ ς ο ς δε )·
δ. ο λόγος για τον οποίο πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα (ο
νεκα δε ) και
ε. ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να εκδηλώνουμε ένα συναίσθημα ( ς
δε ).
• Με τον όρο “συναίσθημα” (πάθος κατά τον Αριστοτέλη) νοείται μια ψυχική κατάσταση, την
οποία βιώνει ένας άνθρωπος· νοείται ωστόσο και το σύνολο των αντίστοιχων σωματικών
αντιδράσεων και εκδηλώσεων (κυρίως αυτό: κινήσεις, μορφασμοί, φωνές, εκκρίσεις
αδένων κ.ά.π.)· μάλιστα, στο τελευταίο από τα παραπάνω στοιχείο (στο ε) πρέπει να
νοηθεί το συναίσθημα μόνο ως σύνολο των σωματικών εκδηλώσεών του.
- Αυτή η μεσότητα (η αρετή) είναι βέβαια μεσότητα ως προς τα δύο άκρα,
την έλλειψη και την υπερβολή, όμως παράλληλα είναι καθαυτήν ακρότητα, γιατί είναι τελειότητα ( ριστον), το σπουδαιότερο γνώρισμα του
ανθρώπου, που δεν μπορεί να ξεπεραστεί από κάτι άλλο ούτε είναι
κατώτερη από κάτι άλλο. Έτσι εξηγείται η φαινομενικά οξύμωρη φράση
μέσον τε κα ριστον. Το περ αναφέρεται στη λέξη ριστον, η οποία
συσχετίζεται γλωσσικά με τη λέξη ρετή (δηλαδή με τη φράση περ στ
τ ς ρετ ς γίνεται ετυμολογικός συσχετισμός των λέξεων ριστον -
ρετή).
4. Οι πράξεις
􀂃 Στο τέλος της προηγούμενης ενότητας διατυπώθηκε για την ηθική αρετή η
θέση ότι α τη στ περ πάθη κα πράξεις, ενώ στο κείμενο της
ενότητας 9 αναφέρονται παραδείγματα μόνο παθ ν (συναισθημάτων).
Όμως η υπερβολή, η έλλειψη και η μεσότητα δεν περιορίζονται στα
συναισθήματα, αλλά έχουν σχέση και με τις πράξεις των ανθρώπων, και
μάλιστα μοίως με τα συναισθήματα· αυτό σημαίνει ότι και στις πράξεις
υπάρχει το μ λλον κα ττον, και σ’ αυτές υπάρχει το μέσον τε κα
ριστον, που είναι τ τε δε , κα φ’ο ς δε κτλ.
􀂃 Ερευνώντας ο Αριστοτέλης την υπερβολή, την έλλειψη και τη μεσότητα
στα συναισθήματα μαζί και στις πράξεις, εξετάζει την ηθική αρετή σε
σχέση με το σύνολο της συμπεριφοράς του ανθρώπου (η άλλη όψη του
ψυχικού βίου, η νόηση, έχει να κάνει βέβαια με τη διανοητική αρετή).
5. Κριτήρια συμπεριφοράς
- Σε όλες τις κοινωνίες όλων των εποχών υπάρχουν τα κριτήρια της
ορθότητας των πράξεων –γενικά της συμπεριφοράς– τα οποία όμως
παρουσιάζουν κάποιες διαφορές από λαό σε λαό και από εποχή σε
εποχή. Αυτά τα κριτήρια απορρέουν είτε από ένα γενικό, άγραφο και
αποδεκτό από όλους κώδικα ηθικής συμπεριφοράς, που τον δημιουργεί η
παράδοση ενός λαού, είτε από τους γραπτούς νόμους είτε από
θρησκευτικά ηθικά συστήματα.
- Ειδικά για μας τους σημερινούς Έλληνες κριτήρια είναι: α) οι νόμοι του
κράτους, β) η λαϊκή παράδοση, που επιβάλλει κάποιους άγραφους
κανόνες συμπεριφοράς, γ) η ιστορική παράδοση, που προβάλλει πρότυπα
συμπεριφοράς, και κυρίως δ) η θρησκεία, που διαθέτει συγκροτημένο
κώδικα συμπεριφοράς, γραπτό και προφορικό, προβάλλει πρότυπα,
υπόσχεται αμοιβές, επισείει ποινές (στο πλαίσιο του παγκόσμιου
πνεύματος υπεισέρχονται και άλλα κριτήρια).
- Για τον τρόπο ζωής και τον κώδικα συμπεριφοράς των αρχαίων Ελλήνων
υπάρχουν βέβαια κάποια κριτήρια, που τους δίνουν τη βεβαιότητα ότι οι
πράξεις τους είναι σωστές· αυτά, στο πλαίσιο πάντα της πόλης, "του
πνεύματος της κοινότητας”, είναι τα ακόλουθα:
α. η λαϊκή παράδοση, που επιβάλλει κάποιους άγραφους κανόνες
συμβίωσης (συνυφασμένη με τη λαϊκή παράδοση είναι η θρησκευτική
παράδοση των αρχαίων, την οποία εμείς λέμε μυθολογία· αυτή όμως δε
δίνει συγκεκριμένο κώδικα ηθικής συμπεριφοράς, όπως δίνουν άλλες
θρησκείες, ας πούμε, η εβραϊκή, αλλά προβάλλει πρότυπα –για μίμηση ή
για αποφυγή)·
β. οι νόμοι της πόλης (του κράτους)· εδώ μπορούμε να θυμηθούμε το
Σωκράτη, ο οποίος στον πλατωνικό Κρίτωνα αρνείται να δραπετεύσει από τη φυλακή, επειδή αυτό δεν το επιτρέπουν οι νόμοι- αυτοί είναι που του
επιβάλλουν τι πρέπει και τι δεν πρέπει να πράξει·
γ. η λογική (ο ορθός λόγος): γενικά η ανθρώπινη λογική και κυρίως η λογική
του ανθρώπου που σκέφτεται σωστά, του φρονίμου· αυτή υποδεικνύει
στον άνθρωπο τι πρέπει να πράξει και τι όχι (γι’ αυτή θα γίνει λόγος και
στην επόμενη διδακτική ενότητα).
• Τα κριτήρια αυτά παρουσιάζουν κάποιες διαφορές από περιοχή σε
περιοχή των αρχαίων Ελλήνων.
6. Αξιολόγηση
- Με τα παραπάνω κριτήρια των αρχαίων θα υποθέσουμε ότι είναι σύμφωνη
η “δεοντολογία” του κειμενικού αποσπάσματος, η οποία, σε συσχετισμό με
τις έννοιες της υπερβολής, της έλλειψης και του μέσου, εκφράζεται
χαρακτηριστικά με τα δύο δε του κειμένου, με τα τρία ενδιάμεσα δε που
εννοούνται, καθώς και με την εννοούμενη γενική συγκριτική: μ λλον κα
ττον το δέοντος. Εξάλλου, αυτά τα δε μαζί με τα ψέγεται και
παινε ται υποδηλώνουν την κοινωνική διάσταση της αρετής.
- Ανάλογη λοιπόν με αυτή τη δεοντολογία είναι και η σχετική αξιολόγηση
που γίνεται στο κείμενο. Έτσι:
α. Η υπερβολή και η έλλειψη απορρίπτονται: αρχικά το μ λλον κα ττον
χαρακτηρίζονται με την ήπια φράση μφ τερα ο κ ε (το σχήμα
λιτότητας υπογραμμίζει την ηπιότητα της απόρριψης), ενώ παρακάτω ο
Αριστοτέλης είναι κατηγορηματικός: περβολ μαρτάνεται κα
ψέγεται κα λλειψις (η υπερβολή και η έλλειψη αποτελούν σφάλμα και
ψέγονται, απορρίπτονται).
β. Αντίθετα, η μεσότητα εξαίρεται, αφού αυτή συσχετίζεται με το ριστον και
με την ρετήν, ενώ παρακάτω διαβάζουμε ότι τ μέσον παινε ται (γιατί
είναι το σωστό).
- Όλα τα παραπάνω οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η αρετή είναι μια
μορφή μεσότητας.
• Στη φράση τα τα δ μφω τ ς ρετ ς με την αντωνυμία τα τα
νοούνται το παινε σθαι και το κατορθο σθαι.
7. Σχήματα λόγου
- Επισημαίνουμε στο κείμενο μερικά σχήματα λόγου, τα κυριότερα από τα
οποία είναι:
- το σχήμα λ ι τ ό τ η τ α ς: ο κ ε ·
- το π ο λ υ σ ύ ν δ ε τ ο: ο ον… κα λυπηθ ναι - τε δε … ς δε -
περβολή κα λλειψις κα τ μέσον·
- η α ν τ ί θ ε σ η: μ ν περβολή … τ δ μέσον…
- το π ρ ω θ ύ σ τ ε ρ ο: παινε ται κα κατορθο ται·
8. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Στα συναισθήματα και στις πράξεις υπάρχουν: υπερβολή και έλλειψη,
που αποτελούν σφάλμα, και μεσότητα, που είναι το σωστό.
2. Η ηθική αρετή στοχεύει στο μέσο και είναι μια μορφή μεσότητας. 
9. Η δομή της ενότητας
Α. Η υπερβολή, η έλλειψη και το μέσο στα συναισθήματα
Β. Η υπερβολή, η έλλειψη και το μέσο στις πράξεις
Γ. Αξιολόγηση της υπερβολής, της έλλειψης και του μέσου στα συναισθήματα
και στις πράξεις
Δ. Συσχετισμός της αρετής με τη μεσότητα

Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 8

Ερμηνευτικά σχόλια
1. Απόδοση του περιεχομένου
- Οι τεχνίτες που ασκούν οποιαδήποτε τέχνη (γλυπτική, οικοδομική,
ξυλουργική κ.ά.) εργάζονται επιδιώκοντας τη μεσότητα, με την οποία
δημιουργούνται τέλεια έργα. Αν όμως προστεθεί κάτι σ' αυτά (υπερβολή) ή
τους αφαιρεθεί κάτι (έλλειψη), θα μειωθεί η αξία τους, ενώ η μεσότητα
διατηρεί αυτή την αξία. Αυτό συμβαίνει στις τέχνες και στα έργα τους.
Όμως το ίδιο (επιδίωξη του μέσου) παρατηρείται και στη φύση αλλά και
στην αρετή, βέβαια όχι στη διανοητική αλλά στην ηθική αρετή, αφού αυτή
ασχολείται με συναισθήματα και πράξεις, στοιχεία στα οποία υπάρχει
υπερβολή, έλλειψη και μέσο.
2. Η μεσότης στις τέχνες
- Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στη σχετική με τις τέχνες μεσότητα, για να γίνει
πιο εύκολα κατανοητό το ζήτημα της μεσότητας στις ηθικές αρετές, με το
οποίο θα ασχοληθεί στη συνέχεια. Βέβαια, όταν γίνεται λόγος για το μέσο,
νοείται αυτό που λαμβάνεται με κριτήρια υποκειμενικά, με μέτρο τον
άνθρωπο.
• Πρέπει από την αρχή να επισημανθεί ότι οι όροι πιστήμη και τέχνη που
χρησιμοποιούνται σ’ αυτό το κειμενικό απόσπασμα είναι σχεδόν
ταυτόσημοι.
3. Τέχνη (" πιστήμη") - ρετ - φύσις
- Συγκρίνοντας ο Αριστοτέλης τις τρεις αυτές έννοιες μεταξύ τους (όχι μόνο
σ’ αυτό το κείμενο) διαπιστώνει ότι έχουν ένα κοινό γνώρισμα, τη
δυνατότητα να δημιουργούν μορφές· όμως έχουν και διαφορές. Έτσι:
􀀹 η τέχνη μορφοποιεί την ύλη·
􀀹 η αρετή δίνει μορφή στην προσωπικότητα του ανθρώπου και
επομένως είναι ανώτερη από την τέχνη (μορφοποιεί στην ουσία του
τον άνθρωπο)·
􀀹 η φύση, που δημιουργεί κι αυτή μορφές, είναι και αυτή ανώτερη από
την τέχνη: κάθε φυσική ύπαρξη τείνει προς την τελειότερη μορφή της,
προς την ολοκλήρωσή της, ενώ τα έργα της τέχνης μένουν αμετάβλητα
και δεν τείνουν πουθενά (“η πραγματική ομορφιά βρίσκεται στα έργα
της φύσης”, γι’ αυτό τέχνη μιμε ται τ ν φύσιν). –Βλ. στο σχολ. βιβλ.
σελ 171.
4. Η μεσότητα
- Η έννοια της μεσότητας έχει μελετηθεί πλατιά από τον Αριστοτέλη,
χαρακτηρίζει ολόκληρο το φιλοσοφικό σύστημά του και έχει κεντρική θέση
σ’ αυτό. Ωστόσο, η μεσότητα, το μέτρο, αποτελεί γνώρισμα πολλών
εκφάνσεων της ζωής και των δραστηριοτήτων των αρχαίων Ελλήνων, από
τις καθημερινές εκδηλώσεις ως τη φιλοσοφία και την τέχνη. Τα ηθικά
παραγγέλματα των αρχαίων γνωστών γνωμικών Μηδ ν γαν και Μέτρον
ριστον υποδεικνύουν την τήρηση του μέτρου, ενώ η βρις, η συμπεριφορά προς τους θεούς που ξεπερνάει το μέτρο, συντρίβεται
πάντα.
• Ως προς το γνωμικό Μέτρον ριστον (που έχει μάλιστα και αδώνειο μέτρο: -υυ-υ)
υπενθυμίζεται ότι είναι λανθασμένη και χωρίς νόημα η γνωστή διατύπωση “Π ν μέτρον
ριστον”.
- Στο χώρο, πάλι, της φιλοσοφίας είναι χαρακτηριστική η φράση του
Δημόκριτου καλ ν ν παντ τ σον, περβολ δ κα λλειψις ο
μοι δοκέει: σε κάθε πράγμα καλό είναι το ίσο (= το μέτρο)· η υπερβολή και
η έλλειψη δεν μου αρέσει. Η έννοια του μέτρου υπάρχει και στον Πλάτωνα:
μετριότης γ ρ κα συμμετρία κάλλος δήπου κα ρετ πανταχο
συμβαίνει γίγνεσθαι (ήδη από τον Πυθαγόρα και τους Πυθαγόρειους
προβάλλεται η τήρηση του μέτρου και της αρμονίας για τη διατήρηση της
υγείας, και την ίδια αρχή προβάλλει και η ιατρική του Ιπποκράτη). Όμως ο
Αριστοτέλης είναι εκείνος που μελέτησε συστηματικά την έννοια της
μεσότητας
5. Επισημάνσεις
􀀹 Το ζεύγος των απαρεμφάτων φελε ν – προσθε ναι σχηματίζει χιαστό
με τα αντίστοιχά τους ουσιαστικά τ ς περβολ ς και τ ς λλείψεως:
φελε ν προσθε ναι
περβολής λλείψεως
􀀹 Οι μετοχές φθειρούσης – σ ζούσης μαζί με τους συνδέσμους μ ν – δ
δίνουν την αντίθεση ανάμεσα στην υπερβολή και την έλλειψη και από την
άλλη στη μεσότητα.
􀀹 το μέσου ν ε η στοχαστική· η δυνητική ευκτική εκφράζει αυτό που
“είναι δυνατό να γίνει στο παρόν και στο μέλλον”, δηλαδή κάτι πιθανό,
ενδεχόμενο και όχι βέβαιο. Με την έγκλιση αυτή ο Αριστοτέλης αποφεύγει
τον κατηγορηματικό χαρακτήρα που θα είχε η ίδια πρόταση, αν το ρήμα
της ήταν στην οριστική, η οποία εκφράζει το πραγματικό (το μέσου στ
στοχαστική). Η διατύπωση λοιπόν με δυνητική ευκτική δείχνει μετριοπαθές
και ήπιο ύφος, γνωρίσματα που πρέπει να είχε και ο χαρακτήρας του
συγγραφέα, αν δεχτούμε τη φράση του Γάλλου Buffon ότι “το ύφος είναι ο
άνθρωπος".
􀀹 λέγω δ τ ν θικήν· ο Αριστοτέλης διευκρινίζει ότι με τον όρο «αρετή»
εννοεί την ηθική αρετή και όχι τη διανοητική, γιατί οι διανοητικές αρετές δεν
είναι μεσότητες, αφού δεν υπάρχει γι’ αυτές ούτε υπερβολή ούτε έλλειψη
(π.χ. η σοφία)· όμως οι ηθικές αρετές έχουν να κάνουν με πράξεις και με
συναισθήματα, όπου υπάρχει και υπερβολή και έλλειψη και μέσο.
6. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Οι τεχνίτες με τη μεσότητα δημιουργούν τέλεια έργα
2. Η υπερβολή και η έλλειψη μειώνει την αξία των έργων, ενώ η μεσότητα τη
διατηρεί.
3. Η επιδίωξη του μέσου παρατηρείται και στη φύση και στην ηθική αρετή και
στην τέχνη.
7. Δομή της ενότητας
Α. Ο ρόλος της μεσότητας (και της υπερβολής και της έλλειψης) στα έργα των
τεχνιτών
Β. Σχέση φύσης – αρετής – τέχνης
Γ. Ηθική αρετή και μεσότητα

Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 7

Ερμηνευτικά σχόλια
Παρατηρήσεις
􀀹 ν παντί· ο Αριστοτέλης, για να κάνει κατανοητή την έννοια της μεσότητας
στην αρετή (που είναι αφηρημένη έννοια), φέρνει παραδείγματα από
"συνεχή και διαιρετά", από υλικά πράγματα που υπόκεινται στις
αριθμητικές μετρήσεις (το φαγητό, που μπορεί να μετρηθεί με μνες).
􀀹 κατ’ α τ τ πρ γμα· ο Αριστοτέλης αναφέρεται στην αντικειμενική
θεώρηση της μεσότητας, αυτήν που έχει ως μέτρο τα πράγματα και
απορρέει από αυτά, από παρατηρήσεις και μετρήσεις (ανάγεται στη
σφαίρα της επιστημονικής γνώσης, η οποία καταλήγει σε πορίσματα κατ’
ανάγκην αποδεκτά, που δεν επιδέχονται παρεκκλίσεις ή παρερμηνείες και
ισχύουν παντού και πάντα). Αντίθετα, με το πρ ς μ ς θεωρείται η
υποκειμενική μεσότητα, αυτή που έχει ως μέτρο τον εαυτό μας, τα
υποκειμενικά κριτήρια: τις ανάγκες μας, τις απόψεις μας, την ιδιότητά μας,
την κατάστασή μας, τον τόπο, το χρόνο κ.ά.
- Οι όροι α) ”αντικειμενικός” (< γαλλ. objectif < λατ. objetivus) και β)
“υποκειμενικός” (< γαλλ. subjectif < λατ. subjectivus) δεν υπήρχαν στην
αρχαία ελληνική και ο Αριστοτέλης για να αποδώσει αυτές τις έννοιες,
χρησιμοποιεί αντίστοιχα τις λέξεις και τα λεκτικά σύνολα α) κατ’ α τ τ
πρ γμα – το πράγματος – κατ τ πρ γμα και β) πρ ς μ ς. Ο
αρχαίος φιλόσοφος, στο πλαίσιο των επιστημονικών του ενασχολήσεων
βρίσκεται συχνά στην ανάγκη να χρησιμοποιήσει νέους όρους, κάτι που
είναι δύσκολο και επίπονο. Το ίδιο συμβαίνει με τους επιστήμονες και
ερευνητές όλων των εποχών, που βρίσκονται στην ίδια ανάγκη: να
χρησιμοποιήσουν νέους όρους για όσα ανακαλύπτουν ή επινοούν. Έτσι,
είτε χρησιμοποιούν με νέα σημασία λέξεις που ήδη υπάρχουν είτε
δημιουργούν νέες λέξεις.
􀂃 Εδώ ο Αριστοτέλης με τη φράση πρ ς μ ς δίνει την εντύπωση ότι δεν
απέχει από τη σχετικοκρατική σοφιστική στάση, που εκφράζεται με την
περίφημη φράση του Πρωταγόρα Πάντων χρημάτων μέτρον στ ν
νθρωπος, τ ν μ ν ντων ς στιν, τ ν δ ο κ ντων ς ο κ στιν
(=Μέτρο όλων των πραγμάτων είναι ο άνθρωπος, αυτών που υπάρχουν
πως υπάρχουν, και αυτών που δεν υπάρχουν πως δεν υπάρχουν). Αυτή
όμως η υποκειμενικότητα είναι φαινομενική, γιατί, όπως θα δούμε στη
διδακτική ενότητα 10, ο Αριστοτέλης προσθέτει στο καθ’ μ ς ένα νέο
στοιχείο, τον ρθ ν λόγον, ο οποίος διασφαλίζει την αντικειμενικότητα για
τον προσδιορισμό του μέσου.
􀀹 π σιν· η αντωνυμία είναι αρσενικού γένους και λειτουργεί ως δοτική του
κρίνοντος προσώπου (π σιν μ ν ή π σι το ς νθρώποις).
􀀹 μνα · η μνα ήταν και νομισματική μονάδα (ισοδύναμη με 100 δραχμ ς)
και μονάδα βάρους, που ισοδυναμούσε με σημερινά 435 γραμμάρια (από
εποχή σε εποχή και από πόλη σε πόλη η μνα είχε διαφορετικό βάρος· εδώ
πρόκειται για την αττική μνα της εποχής του Αριστοτέλη).
􀀹 Μίλωνι· ο Μίλωνας (Μίλων) ήταν διάσημος αθλητής από τον Κρότωνα,
την ελληνική αποικία της Κάτω Ιταλίας· έζησε τον 6-5ο αι. π.Χ. και οι
εξαιρετικές επιδόσεις του στους αθλητικούς αγώνες αλλά και στην
πολυφαγία πήραν θρυλικές διαστάσεις. π δρόμου κα πάλης· αναφέρονται συνεκδοχικά οι δρομείς και οι
παλαιστές
􀀹 π ς επιστήμων· με τον όρο αυτό (< πίσταμαι) δε νοείται αυτός που
ασχολείται με κάποια επιστήμη εξετάζοντας τα αντικειμενικά δεδομένα των
πραγμάτων, επομένως και το αντικειμενικό μέσο, αλλά αυτό ο οποίος,
έχοντας βέβαια και κάποιο λογικό κριτήριο, επιδιώκει το υποκειμενικό μέσο
(παρόμοια σημασία έχει ο όρος τεχν ται της επόμενης διδακτικής
ενότητας)
4. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Σε καθετί υπάρχει το μέσο.
2. Με κριτήρια αντικειμενικά το μέσο είναι ένα και το ίδιο για όλους.
3. Με κριτήρια υποκειμενικά το μέσο είναι διαφορετικό, ανάλογα με
την περίπτωση.
4. Κάθε ειδικός επιδιώκει το μέσο αποφεύγοντας την υπερβολή και την
έλλειψη.
5. Η δομή της ενότητας
Α. Το πολύ και το λίγο
Β. Το μέσο με αντικειμενικά και με υποκειμενικά κριτήρια
Γ. Το παράδειγμα με τους αθλητές
Δ. Το υποκειμενικό μέσο ως επιδίωξη κάθε ειδικού

Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 6

Ερμηνευτικά σχόλια
1. Η θέση της ενότητας μέσα στο έργο
- Μετά το κείμενο της πέμπτης ενότητας εξετάστηκαν (σε κείμενα που
παραλείπονται) διάφορα άλλα θέματα σχετικά με την αρετή. Τώρα
εξετάζεται η αρετή ως έξη που κάνει τον άνθρωπο ενάρετο και ικανό να
εκτελέσει το έργο που είναι προορισμένο γι’ αυτόν. Στη συνέχεια (στις
ενότητες 7-10) θα εξεταστεί η έννοια της "μεσότητας" σε συσχετισμό με την
αρετή, για να δοθεί στο τέλος ο ορισμός της αρετής.
2. Αρετή: το γενικό νόημα του όρου
- Η φράση ο ν ρετή, τα παραδείγματα με το μάτι και με το άλογο και
παρακάτω ο διαχωρισμός του ανθρώπου από αυτά δείχνουν ότι η αρετή
είναι μια ιδιότητα που αποδίδεται όχι μόνο στον άνθρωπο αλλά και στα
ζώα και στα πράγματα – γενικά και στα έμψυχα και στα άψυχα. Έτσι, ο
Αριστοτέλης χρησιμοποιεί εδώ τον όρο ”αρετή” όχι με την έννοια της
ανθρώπινης αποκλειστικά ηθικής ιδιότητας, η οποία απορρέει από κάποιες
ενέργειες στο πλαίσιο του κοινωνικού βίου, αλλά με μια ευρεία σημασία:
ως ικανότητα, προτέρημα, αξιότητα έμψυχων ή άψυχων, που τους δίνει τη
δυνατότητα α) να βρίσκονται στην τέλεια κατάστασή τους και β) να
επιτελούν με τέλειο τρόπο τον προορισμό τους (π.χ. αρετή του εδάφους
είναι η ιδιότητα της ευφορίας και η ικανότητά του να παράγει πλούσια
προϊόντα).
• Η λέξη ρετ (< ριζ. αρ-) σχετίζεται ετυμολογικά με τις λέξεις ρης,
ρείων, ριστος, ραρίσκω (= ταιριάζω, προσαρμόζω), ρέσω (η πρώτη
σημασία της ρετ ς ήταν η ανδρεία, η γενναιότητα στον πόλεμο).
3. Έξεις – αρετές
- Οι αρετές έχουν χαρακτηριστεί έξεις (μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα).
Όμως κάθε έξη είναι αποτέλεσμα όμοιων ενεργειών που
επαναλαμβάνονται και αυτό σημαίνει ότι από την ποιότητα των ενεργειών
εξαρτάται και η ποιότητα των έξεων, οι οποίες μπορεί να είναι και
αξιόλογες και ανάξιες λόγου, και θετικές και αρνητικές – και καλές και
κακές (δικαιοσύνη, ανδρεία κ.ά. - αδικία, δειλία κ.ά.). Επομένως δεν είναι
αρκετό να χαρακτηρίζονται οι αρετές έξεις, γιατί οι έξεις είναι δύο λογιών
και πρέπει να προχωρήσουμε και να προσδιορίσουμε σε ποιαν από τις
δύο κατηγορίες ανήκει η αρετή, ποια είναι η ποιότητά της (ποία τις).
Αναζητείται λοιπόν το γνώρισμα που διαφοροποιεί τις αρετές από τις
άλλες έξεις, η ειδοποιός διαφορά. Και διαπιστώνεται από τον Αριστοτέλη
ότι δεν πρόκειται για ένα αλλά για δύο γνωρίσματα. Έτσι, μια έξη είναι η
αρετή, όταν
α. κάνει τον άνθρωπο (ή το ζώο ή το πράγμα) που την έχει να βρίσκεται
στην τέλεια κατάστασή του και
β. βοηθάει αυτόν (ή αυτό) που την έχει να εκτελεί με σωστό τρόπο το
έργο που είναι προορισμένο γι’ αυτόν (ή γι’ αυτό).
- Αυτά είναι τα δύο κύρια στοιχεία που διαφοροποιούν την αρετή (κάθε
μορφή αρετής) ενός ανθρώπου, ζώου ή πράγματος από τις άλλες έξεις (παρατηρούμε ότι στο αρχαίο κείμενο τονίζεται και στα δύο γνωρίσματα το
επίρρημα ε ).
􀂃 Ο προορισμός του κάθε πράγματος (τ ργον α το ). Σύμφωνα με τον
Αριστοτέλη η φύσις, η οποία ο δ ν ποιε μάτην (= τίποτε δεν κάνει
κουτουρού), έχει αναθέσει σε καθετί που υπάρχει σ’ αυτό τον κόσμο ένα
ργον, δηλαδή μια καθορισμένη πορεία με ένα συγκεκριμένο προορισμό.
Όταν επιτελεστεί το έργο, το ον φτάνει στο τέλος του (= στην τελείωσή
του). Έτσι, υπάρχει ργον του ματιού, του αλόγου, του χεριού, του ποδιού
κ.ο.κ., όπως βέβαια και ργον του ανθρώπου (το οποίο είναι ψυχ ς
νέργεια κατ λόγον μ νευ λόγου)· παράλληλα όμως με αυτό, ειδικά
ο άνθρωπος μπορεί να επιτελεί και το ργον ενός “τεχνίτη”
(αγαλματοποιού, κιθαριστή κτλ.).
4. Παραδείγματα
- Για να γίνουν εναργέστερα και πιο κατανοητά τα γνωρίσματα που
διαφοροποιούν την αρετή από τις άλλες έξεις και ο συσχετισμός της
αρετής με τα πάντα, έμψυχα και άψυχα, ο Αριστοτέλης δίνει δύο
παραδείγματα, ένα από τα όργανα του σώματος και ένα από τα ζώα:
α. όταν το μάτι έχει αρετή, τότε και το ίδιο είναι σπουδαίο και επιτελεί τέλεια
τον προορισμό του (βλέπει καλά)·
β. η αρετή του αλόγου κάνει το άλογο και σπουδαίο και ικανό να επιτελεί
τέλεια τον προορισμό του (να τρέχει, να μεταφέρει τον αναβάτη και να
βοηθάει τον πολεμιστή μπροστά στους αντιπάλους).
􀂃 Παρατηρούμε ότι χρησιμοποιείται το π ο λ υ σ ύ ν δ ε τ ο (τε, καί, κα ,
κα ) για να υποδηλωθεί η πολλαπλότητα του ργου αυτού του τόσο
πολύτιμου για τον άνθρωπο ζώου.
5. Η αρετή του ανθρώπου
- Όπως για όλα τα πράγματα η αρετή είναι μια πολύτιμη έξη, έτσι και για τον
άνθρωπο είναι η έξη με την οποία αυτός α) γίνεται τέλειος ( γαθ ς) και β)
επιτελεί με τέλειο τρόπο τον προορισμό του.
- ε χει - ν ε η· η υποθετική πρόταση αλλά και η απόδοσή της, που
είναι σε δυνητική ευκτική (εκφράζει κάτι το ενδεχόμενο, που είναι δυνατό
να γίνει, και όχι το βέβαιο και απόλυτο της οριστικής), δίνουν τόνο
αντιδογματικό και μετριοπαθή στο λόγο του Αριστοτέλη, ο οποίος
παρουσιάζει τις θέσεις του έτσι, ώστε να υπόκεινται σε αναθεώρηση, σε
συμπλήρωση ή ακόμα και σε ανασκευή (βλ. παρόμοια παρατήρηση στην
8η ενότητα, 5 το μέσου ν ε η στοχαστική).
- π ς δ το τ’ σται· ο Αριστοτέλης έχει ήδη αναφερθεί στον τρόπο με
τον οποίο κατακτά ο άνθρωπος την αρετή (με την πράξη, τη συνήθεια, τον
εθισμό). Στη συνέχεια θα εξετάσει ποία τις στιν φύσις τ ς ρετ ς, για
να καταλήξει στον ορισμό της.
􀂃 Με την ευκαιρία της αναφοράς στην αρετή του ανθρώπου, θα είχε
ενδιαφέρον να κάνουμε λόγο και για το νόημα που δίνει σ’ αυτήν και στον
ενάρετο άνθρωπο η θρησκεία, σύμφωνα με την οποία ενάρετος είναι ο
πιστός που εκτελεί κατά γράμμα τις επιταγές ενός συγκεκριμένου
θρησκευτικού ηθικού κώδικα όχι λειτουργώντας στο πλαίσιο του συνόλου
(όπως λειτουργούσε ο πολίτης στην αρχαία πόλη – κράτος) αλλά έχοντας
ως στόχο να κερδίσει για ανταμοιβή τη σωτηρία της ψυχής του.
6. Τα κύρια σημεία της ενότητας 1. Η αρετή ανήκει στις έξεις.
2. Αρετή δεν έχει μόνο ο άνθρωπος αλλά έχουν και τα ζώα και τα
πράγματα.
3. Η αρετή α) κάνει αυτόν (ή αυτό) που την έχει να βρίσκεται στην τέλεια
κατάστασή του και β) τον (ή το) βοηθάει να εκτελεί με σωστό τρόπο τον
προορισμό του.
4. Ειδικά για τον άνθρωπο αρετή είναι η έξη που τον κάνει γαθ (=
τέλειο) και τον βοηθάει να εκτελεί με σωστό τρόπο τον προορισμό
του.
7. Η δομή της ενότητας
Α. Διάκριση της αρετής από τις άλλες έξεις (τα δύο γνωρίσματά της)
Β. Δύο παραδείγματα
Γ. Εξαγγελία νέου θέματος (η φύσις τ ς ρετ ς)

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

ΕΝΟΤΗΤΑ 10^Η

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ

1. Να γράψετε τη συλλογιστική πορεία µέσα από την οποία ο Αριστοτέλης καταλήγει ότι η αρετή είναι µεσότης.

2. Ποια σηµασία έχει η προαίρεσις και ειδικά το γεγονός ότι η αρετή χαρακτηρίζεται ως ἕξις προαιρετική; Για να κατανοήσετε τη σηµασία της σκεφθείτε αν θα µπορούσε να χαρακτηρίζεται από αντίθετες προς την προαίρεσιν έννοιες -γνωρίσµατα.

3. Να εξηγήσετε τι σηµαίνει υποκειµενικός και αντικειµενικός χαρακτήρας της αρετής.

4. Συµφωνείτε µε τον Αριστοτέλη ότι το να κάνουµε λάθος µπορεί να γίνει µε πολλούς τρόπους, ενώ το να κάνουµε το σωστό µε ένα τρόπο;

ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ

1. Να συµπληρώσετε τα αντώνυµα των παρακάτω λέξεων στην αρχαία ελληνική: χαλεπόν, ἀποτυχεῖν, κακία, ὑπερβολή, πολλαχῶς, ἄπειρον.

2. φρόνιµος : Να γράψετε όσες σηµασίες της λέξης στην αρχαία και στη νέα γλώσσα γνωρίζετε.

3. ράθυµος, ραδιουργία, ευπαθής, µεσόγειος, προορισµός, λιποψυχώ, αφορίζω, σχέση, εφεύρεση, έµπρακτος: Με ποιες λέξεις του κειµένου έχουν ετυµολογική συγγένεια;

4. εἴκαζον : Να δώσετε τις σηµασίες των φράσεων: α) κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ ἀναγκαῖον, β) παρὰ τὸ εἰκός, γ) τὰ εἰκότα, δ) εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

ΕΝΟΤΗΤΑ 9^Η

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ

1. Σε ποια πάθη αναφέρεται στην ενότητα ο Αριστοτέλης και ποιες γενικότερες συναισθηµατικές καταστάσεις τα συνοδεύουν;

2. Όπως είδαµε σε προηγούµενη ενότητα (7η), η µεσότητα που έχει σχέση µε την ηθική αρετή ορίζεται µε κριτήριο το υποκείµενό της (πρὸς ἡµᾶς). Ποια κριτήρια προσθέτει εδώ ο φιλόσοφος, ώστε να οριστεί πληρέστερα η έννοια της «µεσότητας»;

4. Να εντοπίσετε τα ρηματικά σύνολα της ενότητας που αναφέρονται στις έννοιες της υπερβολής και της µεσότητας. Ποια από αυτά αναφέρονται στο έργο του υποκειµένου της ηθικής αρετής και ποια υποδηλώνουν την κοινωνική της διάσταση;

ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ

1. Να εντοπίσετε στο κείµενο τα αντώνυµα των λέξεων: φοβηθῆναι, λυπηθῆναι, ἧττον, ἔλλειψις, ἁµαρτάνεται, ἐπαινεῖται και της φράσης οὐκ εὖ.

2. κατορθοῦται : Α. Να σηµειώσετε ποια σηµασία έχει το ρήµα στο κείµενο :

1. επιτυγχάνεται 

2. αποτελεί κατόρθωµα 

3. είναι το ορθό 

Β. Να γράψετε τέσσερα οµόρριζα ουσιαστικά και επίθετα (απλά ή σύνθετα) στη νέα ελληνική.

3. φοβηθῆναι, ἐλεῆσαι: α) Να γράψετε τα οµόρριζα ουσιαστικά που αποτελούν θεµελιώδεις όρους του αριστοτελικού ορισµού για την τραγωδία. β) Να δώσετε από ένα συνώνυµο και ένα αντώνυµο στον κάθε όρο.

4. δεῖ : Να δώσετε τη σηµασία των φράσεων.

(α) πολλοῦ δέω (ἀπολογεῖσθαι)

(β) µικροῦ δέω (εἶναι)

(γ) δυοῖν δέοντα (τεσσαράκοντα)

(δ) τὰ ἑνὸς δεῖν (πεντήκοντα)

(ε) ὀλίγου δεῖ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

ΕΝΟΤΗΤΑ 8^Η

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ

1. Ο Αριστοτέλης σε προηγούµενη ενότητα (6η) αναφέρθηκε στην αρετή του οφθαλµού, του ίππου κτλ., σε σχέση µε την ολοκλήρωση του έργου που η φύση έχει αναθέσει σε κάθε ζώο ή πράγµα. Με βάση αυτές τις απόψεις και µε τη βοήθεια των πληροφοριών που περιέχονται στο κείµενό σας, να δείξετε πότε µία τέχνη είναι «ενάρετη».

2. Χρησιµοποιώντας όρους της αριστοτελικής φιλοσοφίας, να δώσετε τον ορισµό των άριστων έργων και να τον αιτιολογήσετε.

3. Να δώσετε µε δικά σας λόγια τη σχέση της ηθικής αρετής µε την τέχνη και τη φύση. Ποιο κριτήριο χρησιµοποιεί ο Αριστοτέλης ως βάση σ' αυτόν τον συσχετισµό; Να αιτιολογήσετε την υπεροχή της φύσης και της ηθικής αρετής απέναντι στην τέχνη.

ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ

1. ἄγουσα τὰ ἔργα: Να δώσετε τη σηµασία των εκφράσεων:

(α) ἄγω καὶ φέρω (+ όνοµα πόλης ή χώρας) .......................................................

(β) ἄγω θεούς ...................................................................................................................

(γ) ἄγω τεῖχος ..................................................................................................................

(δ) ἡσυχίαν ἄγω ..............................................................................................................

(ε) ἑορτὴν ἄγω .................................................................................................................

(στ) ἄγω ἐπὶ τοὺς δικαστάς .......................................................................................

2. Να σχηµατίσετε ένα παράγωγο επίθετο για κάθε ρηµατικό τύπο, χρησιµοποιώντας την παραγωγική κατάληξη που σας δίνεται, και να γράψετε τη σηµασία του, όπως στο παράδειγµα :

νέµω -άς (-άδος) = νοµάς, άδος (= ο νεµόµενος, αυτός που γυρίζει από τόπο σε τόπο για να βρει βοσκή).

προβλέπω -ιµος: ............................................................................................................

ἀφελεῖν -τικος: ..............................................................................................................

φθειρούσης -τός: ...........................................................................................................

σῳζούσης -τήριος: ........................................................................................................

νοῦς + ἔχω -ὴς: ..............................................................................................................

3. ἀκριβέστερα : Α. Να δώσετε τη σηµασιολογική διαφορά µεταξύ των επιθέτων: ακριβής –ακριβός και των επιρρηµάτων: ακριβώς -ακριβά

4. Να συνδέσετε τις λέξεις της στήλης Α µε τις σηµασιολογικά συγγενείς τους στη στήλη Β, γράφοντας µπροστά από τα γράµµατα της στήλης Α τον ή τους αριθµούς της στήλης Β. (Κανένα στοιχείο της στήλης Β δεν περισσεύει).

Α                                                             Β

(α) ακριβής                                          1. ακριβοπληρώνω

(β) ακριβός                                          2. ακριβοδίκαιος

3. ακριβολόγος

4. ακριβοθώρητος

5. µονάκριβος

6. ανακριβής

7. ανεξακρίβωτος

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια

Φιλόλογος

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

ΕΝΟΤΗΤΑ 7^Η

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ

1. Ο Αριστοτέλης στην προσπάθειά του να προσδιορίσει την έννοια της ηθικής αρετής θέτει επιµέρους ερωτήµατα και δίνει απαντήσεις, προχωρώντας βαθµιαία µέχρι τον τελικό στόχο, τον ορισµό της έννοιας. Σε ποιο ερώτηµα δίνει απάντηση ο φιλόσοφος µε όσα αναφέρει σ’ αυτήν την ενότητα;

2. Να επισηµάνετε τα γνωρίσµατα που θεωρεί ο Αριστοτέλης απαραίτητα για ένα πράγµα, ώστε να είναι δυνατόν να του αποδοθούν οι έννοιες τὸ πλεῖον, τὸ ἔλαττον και τὸ ἴσον.

3. Ποια κριτήρια χρησιµοποιεί ο Αριστοτέλης για να προσδιορίσει τα είδη της «µεσότητας» και ποιο είδος έχει άµεση σχέση µε την ηθική αρετή; Να στηρίξετε την απάντησή σας στο κείµενο.

ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ

1. Να βρείτε στο κείµενο συνώνυµα των λέξεων : κελεύω, ἧττον, προτιµῶ, ἐπαΐων, βιβρώσκω.

2. φεύγω : Χρησιµοποιώντας το ρήµα να δώσετε στην αρχαία ελληνική α) τον πολιτικό όρο «οι εξόριστοι», β) τη σηµασία του δικανικού όρου φεύγω φόνου.

3. Με ποιες λέξεις του κειµένου παρουσιάζουν ετυµολογική συγγένεια οι λέξεις: ἐπισταµένως, λειπτέον, πρόσληψις, συνοχή, ταυτότης.

4. Να χαρακτηρίσετε την ετυµολογική προέλευση των παρακάτω συνθέτων ως σωστή ή λανθασµένη σηµειώνοντας ένα Χ στην αντίστοιχη στήλη.

Σ                             Λ

α) ὑπερβολή < ὑπέρ + βούλοµαι   

β) ἀλείπτης < ἀ (στερητ.) + λείπω   

γ) ἀναλογία < ἀνά + λέγω   

δ) ἐπιστήµων < ἐπίσταµαι   

ε) προστάζω < πρό + στάζω