Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ Ε Λ Ο Υ Σ Π Ο Λ Ι Τ Ι Κ Α
Ερωτήσεις
Ενότητα 11η
Να εξηγήσετε με βάση το κείμενο τι ακριβώς καλείται πόλις και
κοινωνία πολιτική.
Ενότητα 12η
Πώς ο Αριστοτέλης αποδεικνύει ότι η πόλις υπάρχει εκ φύσεως; Ποια
προοπτική προβάλλεται για τον άνθρωπο μέσω της πόλης;
Ενότητα 13η
α. Να αναλύσετε τον τρόπο με τον οποίο ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι
ο άνθρωπος είναι όν προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλη.
β. Πώς αποδεικνύεται ότι η πόλη, κατά την τάξη της φύσης, προηγείται
της οικογένειας και του ατόμου;
Ενότητα 14η
Η ύπαρξη της πόλεως συνετελέσθη μόνον εκ φύσεως; Πώς συνέβαλε
"εκείνος που πρώτος τη συγκρότησε" στη δημιουργία της;
Ενότητα 15η
Πώς διαμορφώνουν την έννοια της πόλης οι άρχοντες, οι πολιτικοί, οι
νομοθέτες και οι πολίτες σύμφωνα με το κείμενο της ενότητας;
Ενότητα 16η
Είναι εξίσου καθοριστικά στη συγκρότηση της έννοιας του πολίτη το
δικαίωμα που αυτός διαθέτει να εμφανίζεται στο δικαστήριο ως ενάγων
και εναγόμενος και η συμμετοχή του στην πολιτική και τη δικαστική
εξουσία;
Ενότητα 17η
α. Ποιο στοιχείο διακρίνει ένα πολίτευμα σε ορθό ή σε παρέκβαση;
β. Πώς μεταβάλλεται αυτό το στοιχείο στην περίπτωση των παρεκβάσεων
των πολιτευμάτων; Ποιοι πλέον ωφελούνται από τη διαχείριση της
εξουσίας;
Ενότητα 18η
Ποιος οφείλει να κυβερνά την πόλη, οι πολλοὶ ή οι ὀλίγοι αλλά ἄριστοι;
Να αναπτύξετε τα επιχειρήματα και για τις δύο περιπτώσεις.
Ενότητα 19η
Να συγκρίνετε τις μορφές της δημοκρατίας που προτείνει ο Αριστοτέλης
και να υποδείξετε αυτήν που υπερτερεί των υπολοίπων. Για ποιον
κυρίως λόγο συμβαίνει αυτό;
Ενότητα 20η
Ποιον χαρακτήρα προτείνει ο Αριστοτέλης για το εκπαιδευτικό σύστημα
μιας πόλης; Ποιος ο ρόλος του πολιτικού και του νομοθέτη στην
προσπάθεια αυτή;

15 ΕΝΟΤΗΤΑ
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Σύνδεση με τα προηγούμενα
- Μετά το κείμενο της διδακτικής ενότητας 14, που βρίσκεται προς την αρχή του
πρώτου βιβλίου των Πολιτικῶν, ο Αριστοτέλης εξετάζει διάφορα άλλα θέματα στο
πρώτο και στο δεύτερο βιβλίο. Τα θέματα αυτά είναι σχετικά
􀀹 με το θεσμό της δουλείας·
􀀹 με τα οικονομικά αγαθά και τους τρόπους απόκτησής τους·
􀀹 με το νόμισμα και το χρήμα·
􀀹 με την αρετή των μελών της οικογένειας·
􀀹 με τα συστήματα πολιτείας·
􀀹 με την κοινοκτημοσύνη, την ιδιοκτησία, την περιουσία·
􀀹 με κάποιες θεωρίες του Πλάτωνα, στις οποίες ασκεί κριτική·
􀀹 με ορισμένα πολιτεύματα και θεσμούς·
􀀹 με γνωστούς μεγάλους νομοθέτες και με το έργο τους.
2. Απόδοση του περιεχομένου της ενότητας
- Σ’ αυτή την ενότητα τίθεται πρώτα το ερώτημα ‘’τι είναι πόλη’’ (κράτος). Στο
πλαίσιο της διερεύνησης της έννοιας αυτής πρέπει να ξεκαθαριστεί ποια είναι η
ουσία της και ποιος έχει την ευθύνη των πολιτικών πράξεων, ιδιαίτερα σε μη
δημοκρατικά καθεστώτα· αν δηλαδή αυτή την ευθύνη την έχει το κράτος και
γενικά ο λαός ή αν την έχουν μόνο αυτοί που είναι κάθε φορά φορείς της
εξουσίας (οι ολιγαρχικές, ας πούμε, κυβερνήσεις ή ο τύραννος). Πρέπει επίσης να
γίνει κατανοητός ο ρόλος ενός πολιτικού και ενός νομοθέτη, αφού ο τρόπος της
δράσης τους έχει να κάνει με την πόλη. Αλλά πρέπει να καταλάβουμε και τον
τρόπο οργάνωσης εκείνων που ζουν σε μια πόλη. Τέλος, επειδή δεν υπάρχει
ομοφωνία ως προς το περιεχόμενο της έννοιας πολίτης, πρέπει να εξεταστεί τι
είναι ο πολίτης, αφού αυτός είναι συστατικό στοιχείο της πόλης (η πόλη είναι ένα
πλήθος από πολίτες).
3. Οι λόγοι για την εξέταση της έννοιας ‘’πόλη’’
- Στο πλαίσιο της διερεύνησης της ουσίας και των γνωρισμάτων κάθε πολιτεύματος
(κάθε τρόπου διακυβέρνησης ενός κράτους), το πρώτο που πρέπει να εξεταστεί
είναι η έννοια της πόλης (του κράτους) για τους ακόλουθους λόγους:
α. Υπάρχει κάποια διχογνωμία ως προς την ουσία του κράτους και πρέπει να
ξεκαθαριστεί αν την ευθύνη των πολιτικών πράξεων την έχει αυτό ή τα πρόσωπα
– φορείς της εξουσίας, οι κυβερνήσεις (ιδιαίτερα όταν πρόκειται για φορείς της
εξουσίας που δεν εκπροσωπούν όλο το λαό ή την πλειοψηφία του).
􀂃 Εδώ ο Αριστοτέλης φαίνεται ότι έχει υπόψη του το ιστορικό παράδειγμα των
Θηβαίων. Σύμφωνα με το Θουκυδίδη (ΙΙΙ 62) οι Πλαταιείς σε μια διένεξη που
είχαν με τους γείτονές τους Θηβαίους τους κατηγόρησαν για ‘’μηδισμό’’, δηλαδή
για προδοτική προσχώρηση της πόλης τους στους Πέρσες (στους ‘’Μήδους’’) κατά
τους Περσικούς πολέμους. Και οι Θηβαίοι αποκρούοντας τη βαριά κατηγορία
απάντησαν ότι αυτό δεν το έκανε η ξύμπασα πόλις αλλά η δυναστεία ὀλίγων
ἀνδρῶν, που ασκούσε τότε την εξουσία στο κράτος.
• Στην ιστορική πορεία ενός λαού είναι ανάγκη να παίρνονται αποφάσεις και να
γίνονται πράξεις που μερικές φορές είναι καίριες και αποφασιστικές (σε ζητήματα
εσωτερικά, στις σχέσεις με άλλα κράτη κ.ά.). Όταν οι πράξεις γίνονται από
κυβερνήσεις ολιγαρχικές ή από τυράννους, μερικοί ισχυρίζονται ότι την ευθύνη
την έχει το κράτος· άλλοι όμως φρονούν ότι την ευθύνη την έχουν τα πρόσωπα
που ασκούσαν την εξουσία χωρίς τη συναίνεση του λαού και δεν την έχει
ολόκληρος ο λαός, ερήμην του οποίου πάρθηκαν οι αποφάσεις. Έτσι, όταν
αλλάξει το καθεστώς, ενδέχεται να αναθεωρηθούν κάποιες συμφωνίες ή να
ακυρωθούν κάποιες πράξεις.
β. Ο δεύτερο λόγος: πρέπει να κατανοήσουμε και να εξηγήσουμε τον τρόπο δράσης,
τις συγκεκριμένες δηλαδή ενέργειες, ενός πολιτικού ή ενός νομοθέτη, αφού αυτά
αναφέρονται στο κράτος. Υπενθυμίζεται ότι στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης συχνά
αναφέρει μαζί τους πολιτικούς και τους νομοθέτες, ενώ μπορούμε να θυμηθούμε
και από την ενότητα 3 την αναφορά στο ρόλο των νομοθετών, που έχουν την
πρόθεση να κάνουν ευτυχισμένους τους πολίτες (ἀγαθούς).
􀂃 Ως προς τη δραστηριότητα των πολιτικών, που είναι σχετική εξ ολοκλήρου με το
κράτος, μπορούμε να κάνουμε λόγο για δύο χαρακτηριστικές φράσεις των
σημερινών πολιτικών:
1. ‘’Όλα για το λαό’’. Η φράση, σχετική με το αριστοτελικό χωρίο, σημαίνει ότι κάθε
ενέργεια ενός πολιτικού αποβλέπει στο όφελος του συνόλου των πολιτών (και
όχι, εννοείται, στο όφελος μιας μερίδας μόνο του λαού ή στο ατομικό συμφέρον
του ίδιου του πολιτικού). Βέβαια δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ως ποιο σημείο η
φράση εκφράζει τις πραγματικές προθέσεις του πολιτικού ή αν στην
πραγματικότητα είναι δημαγωγική.
2. '’Εν ονόματι του λαού’’. Η φράση αυτή σημαίνει ότι ένας πολιτικός ενεργεί για
λογαριασμό του λαού και ότι εκφράζει τη βούληση του λαού, από τον οποίο έχει
εκλεγεί και ο οποίος είναι η πηγή της εξουσίας του· έτσι, η δραστηριότητά του
αποτελεί ένα είδος ανταπόδοσης.
γ. Υπάρχει και ένας τρίτος λόγος: πρέπει να κατανοηθεί η οργάνωση του κράτους σε
σχέση με τον τρόπο της διακυβέρνησής του (με το πολίτευμα, με το καθεστώς
που επικρατεί κάθε φορά), με την κατανομή της πολιτικής δύναμης, με τον τρόπο
οργάνωσης των πολιτών.
4. Η εξέταση της έννοιας ‘’πολίτης’’
- Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, για να εξεταστεί η έννοια του πολιτεύματος,
πρέπει πρώτα για κάποιους λόγους να εξεταστεί η έννοια πόλις (κράτος)· αλλά
πριν δούμε τι είναι πόλις, πρέπει να εξεταστεί η έννοια πολίτης, για τους
ακόλουθους λόγους:
α. Η πόλις είναι κάτι σύνθετο, ένα όλο, που έχει συντεθεί από διάφορα μέρη, και ο
πολίτης είναι το μέρος· έτσι, για να γνωρίσουμε το όλο, πρέπει πρώτα να
γνωρίσουμε το μέρος.
β. Ο δεύτερος λόγος απορρέει από τον πρώτο: πρέπει αν εξεταστεί η έννοια πολίτης,
όχι μόνο για να φωτιστεί καλύτερα η έννοια πόλις, αλλά και για να ξεκαθαριστεί
το περιεχόμενο και της ίδιας της έννοιας πολίτης, για τον ορισμό της οποίας δεν
υπάρχει ομοφωνία.
􀂃 Δε συμφωνούν όλοι για τον ορισμό της έννοιας ‘’πολίτης’’. Για παράδειγμα, ένα
άτομο σύμφωνα με τα κριτήρια μιας δημοκρατικής πόλης μπορεί να είναι πολίτης,
ενώ το ίδιο άτομο μπορεί να μην είναι πολίτης σε ένα ολιγαρχικό καθεστώς, όπου
ισχύουν άλλα κριτήρια (π.χ. καταγωγή, επάγγελμα, εισόδημα κ.ά.).
5. Αναλυτική και γενετική μέθοδος
- Ο Αριστοτέλης, για να δώσει τον ορισμό της έννοιας πόλις (κράτος), ακολουθεί
την α ν α λ υ τ ι κ ή μέθοδο: θα αναλύσει την έννοια πόλις στα συστατικά της,
θα βρει τα χαρακτηριστικά των συστατικών αυτών και συνθέτοντάς τα θα έχει
τον ορισμό της πόλεως. Έτσι, αρχικά λέει ότι η πόλις είναι κάτι το ὅλον (τι τῶν
ὅλων), κάτι το γενικό· καθετί το γενικό αποτελείται από μέρη (ἐκ πολλῶν μορίων)
και η πόλη είναι πλῆθός τι πολιτῶν. Επομένως, πριν δούμε τι είναι πόλις, πρέπει
να δούμε τι είναι ο πολίτης.
- Όμως στις προηγούμενες διδακτικές ενότητες (11-14) ο Αριστοτέλης για τη
διερεύνηση της ίδιας έννοιας (πόλις) εφάρμοσε μιαν άλλη μέθοδο, τη γ ε ν ε
τ ι κ ή προσπαθώντας να εξηγήσει πώς ‘’γεννήθηκε'' η πόλις.
• Άλλα παραδείγματα: α) Ακολουθούμε τη γενετική μέθοδο, όταν προσπαθούμε να
προσδιορίσουμε πώς γεννήθηκε ένα ποίημα (τι παρακίνησε τον ποιητή να το
συνθέσει, από πού άντλησε την έμπνευσή του κ.ά.), όμως με την αναλυτική
μέθοδο μελετούμε τα επιμέρους στοιχεία που το συνθέτουν, τα χαρακτηριστικά
του γνωρίσματα κ.ά. β) Τη γενετική μέθοδο ακολουθούμε, όταν προσπαθούμε να
βρούμε πώς δημιουργήθηκε (πώς γεννήθηκε) μια γλώσσα· ακολουθούμε όμως
την αναλυτική μέθοδο, όταν μελετούμε τα επιμέρους στοιχεία της γλώσσας
αυτής: τους φθόγγους, τις συλλαβές, τις λέξεις, τις προτάσεις κτλ. ή τους κανόνες
που ακολουθούνται για τη θέση των λέξεων μέσα στο λόγο.
6. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Όποιος εξετάζει το πολίτευμα πρέπει πρώτα να δει τι είναι το κράτος.
2. Όλη η δραστηριότητα του πολιτικού και του νομοθέτη είναι σχετική με το κράτος.
3. Για να εξετάσουμε την έννοια ‘’κράτος’’ (που είναι ένα όλο), πρώτα πρέπει να
ψάξουμε να βρούμε τι είναι ο πολίτης, γιατί το κράτος είναι ένα σύνολο από
πολίτες.
4. Για το περιεχόμενο της λέξης πολίτης δεν υπάρχει ομοφωνία.
7. Η δομή της ενότητας
Α. Οι λόγοι για την εξέταση της έννοιας πόλις (κράτος)
1. Διχογνωμία ως προς την ουσία της έννοιας κράτος
2. Κατανόηση του τρόπου δράσης του πολιτικού και του νομοθέτη
3. Κατανόηση της οργάνωσης του κράτους σε σχέση με το πολίτευμα
Β. Οι λόγοι για την εξέταση της έννοιας πολίτης
1. Ο πολίτης είναι μέρος του όλου πόλις
2. Ανυπαρξία ομοφωνίας για τον ορισμό της έννοιας πολίτης.

ΕΝΟΤΗΤΑ 14η
Χωρίς αρετή και δικαιοσύνη ο άνθρωπος είναι το αγριότερο ζώο
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Το περιεχόμενο της ενότητας
- Η κοινωνία υπάρχει εκ φύσεως και ο άνθρωπος έχει τη φυσική τάση να
συνυπάρχει με τους όμοιούς του στην κοινωνία. Γι’ αυτό γεννιέται εφοδιασμένος
από τη φύση με όπλα, για να υπηρετήσει τη φρόνηση και την αρετή, οι οποίες
στηρίζουν την κοινωνία. Όμως τα όπλα αυτά, αν λείπει η φρόνηση και η αρετή (η
δικαιοσύνη), μπορεί να τα χρησιμοποιήσει με αντίθετους σκοπούς· τότε γίνεται το
πιο άγριο και το πιο επικίνδυνο ζώο από όλα τα θηρία και δεν υπάρχει κακό που
να μην μπορεί να το κάνει. Τότε διαλύεται η κοινωνία, αφού λείπει το αναγκαίο
συστατικό της, η δικαιοσύνη, που συγκρατεί την τάξη.
2. Καίριες λέξεις και φράσεις
􀀹 η τάση· στις προηγούμενες διδακτικές ενότητες έγινε λόγος για την πόλη, που
υπάρχει εκ φύσεως και αποτελεί ολοκληρωμένη μορφή συμβίωσης. Αυτής της
μορφής η συνύπαρξη των ανθρώπων έχει ως κίνητρο, κατά τον Αριστοτέλη, όχι
μόνο το συμφέρον αλλά κυρίως την επιθυμία τους να συμβιώσουν: οι άνθρωποι
“ακόμα κι αν δε χρειάζονται ο ένας τη βοήθεια του άλλου, δεν επιθυμούν
λιγότερο τη συμβίωσή τους. Όμως, εκτός από αυτό, και το κοινό συμφέρον τους
κάνει να συγκεντρώνονται για πολιτική συμβίωση, αυτή καλυτερεύει τη ζωή του
καθενός ξεχωριστά’’ (καὶ μηδὲν δεόμενοι τῆς παρ’ ἀλλήλων βοηθείας οὐκ ἔλαττον
ὀρέγονται τοῦ συζῆν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ κοινῇ συμφέρον συνάγει, καθ’ ὅσον
ἐπιβάλλει μέρος ἑκάστῳ τοῦ ζῆν καλῶς – Πολιτικά 1278 b 21).
􀀹 εκείνος που πρώτος τη συγκρότησε· σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν στις
προηγούμενες διδακτικές ενότητες, η πόλη υπάρχει εκ φύσεως και είναι φανερό
ότι εκείνος που συγκρότησε την πολιτική συνύπαρξη των ανθρώπων είναι η φύση
(μερικοί μελετητές έχουν τη γνώμη ότι στη φράση εννοείται και η σύμπραξη του
ανθρώπου με την τέχνη).
• Η άποψη για τη σύμπραξη του ανθρώπου με την τέχνη δε φαίνεται πειστική.
Αυτό θα γίνει κατανοητό, αν διαβάσουμε ολόκληρη τη φράση και παρακάτω τη
συμπλήρωσή της: ὁ δὲ πρῶτος συστήσας μεγίστων ἀγαθῶν αἴτιος· λίγο
παρακάτω ο Αριστοτέλης εξηγεί ότι αυτά τα αγαθά είναι τα ὅπλα, που τα έδωσε
στον άνθρωπο ως ευεργέτης η φύση (ο άνθρωπος ὅπλα ἔχων φύεται: γεννιέται
εφοδιασμένος από τη φύση με όπλα). Βλ. αμέσως παρακάτω για την αιτιολόγηση. 
􀀹 γιατί…· με όσα ακολουθούν αιτιολογείται η παραπάνω φράση (υπήρξε ένας από
τους πιο μεγάλους ευεργέτες του ανθρώπου)· όμως η αιτιολόγηση είναι
απομακρυσμένη από τον αιτιολογικό σύνδεσμο (γιατί) και είναι η φράση ο
άνθρωπος γεννιέται εφοδιασμένος από τη φύση με όπλα για να υπηρετήσει τη
φρόνηση και την αρετή (δηλαδή: εκείνος που συγκρότησε την πολιτική κοινωνία
η φύση, είναι ευεργέτης του ανθρώπου, επειδή τον εφοδίασε με όπλα…).
- Και στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης αναφέρεται στο ίδιο θέμα, με τη φράση
μυριοπλάσια γὰρ ἄν κακὰ ποιήσειεν ἄνθρωπος κακὸς θηρίου (ένας κακός
άνθρωπος μπορεί να κάνει απείρως περισσότερα κακά από ένα θηρίο), ενώ την
ίδια θέση διατυπώνει και ο Πλάτωνας στους Νόμους λέγοντας ότι ο άνθρωπος
γίνεται το πιο άγριο από όλα τα ζώα της πλάσης, αν δεν πάρει σωστή αγωγή. Το
ίδιο νόημα έχει και η κατοπινή φράση των Ρωμαίων homo homini lupus: ο
άνθρωπος είναι για τον άνθρωπο λύκος).
􀀹 εφοδιασμένος με όπλα· τα όπλα με τα οποία είναι εφοδιασμένος ο άνθρωπος
από τη φύση είναι τα φυσικά του πάθη και κυρίως ο λόγος· με αυτά πρέπει να
υπηρετείται η φρόνηση και η αρετή.
3. Δικαιοσύνη – αδικία
- Στο τέλος του κειμενικού αποσπάσματος αυτής της διδακτικής ενότητας ο
Αριστοτέλης διατυπώνει τη θέση ότι η δικαιοσύνη “είναι στοιχείο συστατικό της
πόλης’’ και “αυτό που συγκρατεί την τάξη στην πολιτική κοινωνία’’.
􀂃 Πριν από το σχολιασμό της φράσης διευκρινίζεται ότι στη νέα ελληνική η λέξη
δικαιοσύνη έχει διάφορες σημασιολογικές αποχρώσεις και σημαίνει
􀀹 το σύνολο των κανόνων που επιβάλλονται αναγκαστικά και ρυθμίζουν την
οργάνωση του κράτους, τις σχέσεις των πολιτών προς αυτό και μεταξύ τους (=
το δίκαιο)
􀀹 την τήρηση των αρχών του δικαίου από τα μέλη μιας κοινωνίας με την ορθή
εφαρμογή των γραπτών νόμων και με το σεβασμό των άγραφων νόμων –την
ιδιότητα ενός ανθρώπου να πράττει σύμφωνα με τους γραπτούς ή άγραφους
νόμους (πρόκειται για την αρετή της δικαιοσύνης)·
􀀹 το θεσμό της πολιτείας που έχει σκοπό την επιβολή των νόμων, όταν αυτοί
παραβιάζονται και την τιμωρία αυτών που παρανομούν· δηλαδή το νομικό
σύστημα με το οποίο ένα κράτος αποδίδει το δίκαιο·
􀀹 την απόδοση στον καθένα αυτού που του ανήκει ή του αξίζει, την αντιμετώπισή
του σύμφωνα με τους κανόνες οι οποίοι ρυθμίζουν την οργάνωση του κράτους
και τις σχέσεις των πολιτών προς αυτό·
􀀹 το σύνολο των δικαστικών αρχών.
Α. Η δικαιοσύνη στο κείμενο νοείται ως αρετή, ως η ιδιότητα ενός ανθρώπου να
πράττει σύμφωνα με τους γραπτούς ή άγραφους νόμους· είναι η τήρηση των
αρχών του δικαίου από τα μέλη μιας κοινωνίας, με την ορθή εφαρμογή των
γραπτών νόμων και με το σεβασμό των άγραφων νόμων· νοείται ακόμα και ως
θεσμός της πολιτείας (= το δίκαιο): το σύνολο δηλαδή των κανόνων που
ρυθμίζουν την οργάνωση του κράτους, καθώς και τις σχέσεις των πολιτών προς
αυτό και μεταξύ τους·
- Η δικαιοσύνη υπάρχει ανάμεσα σε ανθρώπους που οι μεταξύ τους σχέσεις
ρυθμίζονται με το νόμο και είναι η ιδιότητα με την οποία το άτομο ζει σε απόλυτη
συμφωνία προς την κοινωνική ηθική της πόλης του. Έτσι, είναι μια κοινωνική
αρετή, την οποία είναι ανάγκη να ακολουθούν όλες οι άλλες: όπου υπάρχει
δικαιοσύνη υπάρχουν και όλες οι άλλες αρετές (ἐν δικαιοσύνη συλλήβδην πᾶσ’
ἀρετὴ ἔνι).
- Φαίνεται καθαρά λοιπόν ότι η δικαιοσύνη είναι συστατικό στοιχείο της πολιτικής
κοινότητας, αφού με τους νόμους συγκρατεί την τάξη σ’ αυτήν.
Β. Όμως πριν από τη δικαιοσύνη ως συστατικό στοιχείο της πόλης ο Αριστοτέλης
αναφέρει την αντίθετη έννοια, την αδικία, και τον άδικο (αυτόν που δεν έχει
αρετή και παραβιάζει το νόμο), υπογραμμίζοντας πόσο μεγάλο είναι το κακό που
αυτός μπορεί να κάνει, αφού μάλιστα έχει τα όπλα με τα οποία τον εφοδίασε για
τον αντίθετο σκοπό η φύση: για να υπηρετήσει τη φρόνηση και την αρετή. Έτσι,
με μια συσσώρευση αρνητικών προσδιορισμών, η αδικία θεωρείται το πιο
ανυπόφορο και το πιο ολέθριο πράγμα, ενώ ο δίχως αρετή άνθρωπος (ο άδικος)
χαρακτηρίζεται ως το πιο ανόσιο ον (στις σχέσεις με το θείο), το πιο άγριο (στις
σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους) και το χειρότερο από όλα τα όντα στις πιο
χαρακτηριστικές ζωώδεις απολαύσεις (στις ερωτικές και σ' εκείνες του φαγητού).
4. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Ο άνθρωπος γεννιέται εφοδιασμένος από τη φύση με όπλα (με το λόγο και τα
πάθη), για να υπηρετήσει τη φρόνηση και την αρετή, οι οποίες στηρίζουν την
κοινωνία.
2. Όμως τα όπλα αυτά, αν λείπει η φρόνηση και η αρετή, μπορεί ο άνθρωπος να τα
χρησιμοποιήσει με κακούς σκοπούς και τότε γίνεται το πιο άγριο και το πιο
επικίνδυνο από όλα τα ζώα.
3. Συστατικό στοιχείο της πόλης είναι η δικαιοσύνη, που συγκρατεί την τάξη.

ΕΝΟΤΗΤΑ 13η
Ο ανθρώπινος λόγος η πιο μεγάλη απόδειξη ότι ο άνθρωπος είναι από τη
φύση του ζῷον πολιτικόν
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Και πάλι: ο άνθρωπος φύσει ζῷον πολιτικόν
- Ο Αριστοτέλης φέρνει ακόμα ένα επιχείρημα, για να αποδείξει ότι ο άνθρωπος
είναι ζῷον πολιτικόν, προχωρώντας μάλιστα στη διάκρισή του από τα άλλα ζώα
που ζουν ομαδικό βίο, για να παρουσιάσει το νέο αποδεικτικό στοιχείο, το λόγο.
Παρακολουθούμε το συλλογισμό του:
α. Η φύση δεν κάνει τίποτε δίχως λόγο και δίχως αιτία. Έτσι, όταν δημιουργεί ένα
ον, το εφοδιάζει με όλα εκείνα τα στοιχεία τα οποία θα του είναι απαραίτητα,
όταν αυτό θα φτάσει στην τελική μορφή του.
β. Στα άλλα ζώα η φύση έδωσε τη φωνή, για να εκφράζουν το ευχάριστο και το
δυσάρεστο, και αυτό είναι το μόνο που τους χρειάζεται να αντιλαμβάνονται και να
το κάνουν φανερό το ένα στο άλλο.
γ. Στον άνθρωπο όμως η φύση προχώρησε περισσότερο. Επειδή τον προόριζε να
ζήσει σε πολιτική κοινωνία, του έδωσε και το εργαλείο με το οποίο θα μπορούσε
να ζήσει σ’ αυτήν. Του έδωσε δηλαδή το λόγο, με τον οποίο αντιλαμβάνεται (και
κάνει φανερά) το ωφέλιμο και το βλαβερό, το καλό και το κακό, το δίκαιο και το
άδικο, χωρίς τα οποία δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική κοινωνία, γιατί η συμμετοχή
σ’ αυτά είναι που συνιστά την πολιτική κοινωνία.
δ. Αφού λοιπόν η φύση έδωσε στον άνθρωπο το εργαλείο με το οποίο μπορεί να
αντιλαμβάνεται αυτά και να συμμετέχει σ’ αυτά, δηλαδή να ζει σε πολιτική
κοινωνία, ο άνθρωπος εκ φύσεως είναι πολιτικό ζώο.
􀂃 Πιο σύντομη διατύπωση: Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στον άνθρωπο, συγκριτικά
με τα άλλα ζώα, είναι ότι μόνο αυτός έχει λόγο και επομένως μόνο αυτός
αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο και τα υπόλοιπα, που
η συνύπαρξή τους δημιουργεί την οικογένεια και την πόλη - κράτος· επομένως,
το ον που έχει τα παραπάνω γνωρίσματα, ο άνθρωπος, είναι ζῷον πολιτικόν.
2. Ο ανθρώπινος λόγος
α. Ο λόγος ως γνώρισμα του ανθρώπου
- Ο άνθρωπος έχει τη φωνή, ένα γνώρισμα που το έχουν και τα άλλα ζώα. Όμως
εκείνα εκπέμπουν απλούς ήχους, άναρθρους (γάβγισμα, γρύλισμα, μουγκρητό,
κελάηδημα κ.ά.) με τους οποίους εκφράζουν δύο γενικά συναισθήματα, το
ευχάριστο και το δυσάρεστο –μόνο ο αυτό χρειάζονται για την επικοινωνία
μεταξύ τους. Όμως ο άνθρωπος, πέρα από την απλή φωνή, διαθέτει την έναρθρη
φωνή, το λόγο, και την αντίστοιχη βέβαια λογική σκέψη. Ο λόγος με όλες τις
δυνατότητες που παρέχει στον άνθρωπο τον κάνει να ξεχωρίζει από τα άλλα ζώα,
αφού με αυτόν προχωράει πέρα από αυτά και κάνει φανερά πλήθος άλλα συναισθήματα πέρα από το γενικά ευχάριστο και δυσάρεστο, συλλαμβάνει και
κάνει φανερές αφηρημένες έννοιες –δημιουργεί πολιτισμό: θεσπίζει νόμους,
δημιουργεί έργα λογοτεχνικά και άλλων μορφών της τέχνης, συγκροτεί επιστήμες
κ.ά.π. (για την αξία του λόγου θα μπορούσαν να αναφερθούν πάρα πολλά).
􀂃 Από όσα φυσικά εφόδια έχει ο άνθρωπος ο λόγος είναι το πιο σημαντικό, ενώ σε
άλλες ικανότητες υστερεί απέναντι σε πολλά άλλα ζώα, όπως για παράδειγμα
στην ταχύτητα και στη σωματική ρώμη.
β. Ο λόγος ως αίτιο για τη δημιουργία των πόλεων
- Ο άνθρωπος διαθέτει λόγο, ο οποίος είναι το μόνο μέσο με το οποίο μπορεί κανείς
να συλλάβει και να κάνει φανερό το ωφέλιμο και το βλαβερό, το δίκαιο και το
άδικο κ.τ.ό. Όμως η συμμετοχή σ’ αυτά είναι που συνιστά την πόλη – κράτος,
την οργανωμένη πολιτειακά κοινότητα· υπάρχει αυτή, επειδή υπάρχει συμμετοχή
στο ωφέλιμο και στο βλαβερό κ.τ.ό., τα οποία γίνονται αντιληπτά και εκφράζονται
μόνο με το λόγο, που τον έχει μόνο ο άνθρωπος. Επομένως, η δημιουργία
πόλεων οφείλεται στο γεγονός ότι ο άνθρωπος, μόνος αυτός, έχει την ικανότητα
του λόγου. Αν δεν υπήρχε λόγος, δε θα γινόταν αντιληπτό το ωφέλιμο και το
βλαβερό κ.τ.ό., δε θα υπήρχε συμμετοχή σε όλα αυτά, δε θα υπήρχε πόλη –
κράτος, όπως δεν υπάρχει στα άλλα ζώα, που δεν έχουν λόγο.
- Στις έννοιες ωφέλιμο – βλαβερό, δίκαιο – άδικο, όμορφο - άσχημο κτλ. που
αναφέρει ο Αριστοτέλης, συμπυκνώνονται όλα τα δημιουργήματα του πολιτισμού
του ανθρώπου, και μπορούμε να διατυπώσουμε το επιχείρημα έτσι: αφού όλα τα
πολιτισμικά στοιχεία, αυτά δηλαδή που υπάρχουν μόνο στον οργανωμένο
πολιτειακά βίο του ανθρώπου, έγιναν με το λόγο, σ’ αυτόν στηρίζεται η
δημιουργία των πόλεων.
􀂃 Τα ζεύγη αντίθετων εννοιών. Παρατηρούμε ότι με το λόγο ο άνθρωπος
συλλαμβάνει και εκφράζει έννοιες (και αντίστοιχες αξίες) ενδεικτικές κυρίως
κάποιων πολιτισμικών τομέων. Τις έννοιες αυτές ο Αριστοτέλης τις δίνει σε ζεύγη
αντιθέτων, από τα οποία τα κυριότερα είναι: ευχάριστο - δυσάρεστο, ωφέλιμο -
βλαβερό, όμορφο - άσχημο, καλό - κακό, δίκαιο - άδικο, όσιο - ανόσιο κ.ά.
􀂃 Η λέξη λόγος στην αρχαία ελληνική έχει διττή σημασία: είναι η λογική σκέψη
αλλά και η λαλιά (ο έναρθρος λόγος)· στο κείμενο χρησιμοποιείται και με τις δύο
σημασίες: με το λογικό ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται το ωφέλιμο και το βλαβερό
κτλ., ενώ με τον έναρθρο λόγο τα κάνει φανερά. 
3. Το όλο προηγείται από το μέρος
- Κατά τον Αριστοτέλη, στην τάξη της φύσης το όλο προηγείται από το μέρος. Με
άλλα λόγια, η ύπαρξη το όλου δίνει νόημα στην ύπαρξη του μέρους ή (με άλλη
διατύπωση) το όλο αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξη του μέρους.
- Για να στηρίξει λογικά αυτή τη θέση του, ο Αριστοτέλης ξεκινάει και πάλι από την
εμπειρική παρατήρηση και φέρνει ως παράδειγμα το ανθρώπινο σώμα και τα μέλη
του: αν πάψει να υπάρχει το σώμα (αν πεθάνει), τότε το κάθε μέλος δε θα
υπάρχει παρά μόνο στο όνομα, θα είναι ανύπαρκτο λειτουργικά. Δηλαδή το μέρος
(ας πούμε το χέρι) υπάρχει όσο επιτελεί μια λειτουργία στο πλαίσιο του όλου (του
σώματος). Αν όμως πάψει να επιτελεί αυτή τη λειτουργία, θα πάψει να είναι χέρι
–απλώς θα λέγεται χέρι (όπως ένα πέτρινο χέρι). Επομένως το σώμα αποτελεί
προϋπόθεση για την ύπαρξη των μελών του (το όλο αποτελεί προϋπόθεση για
την ύπαρξη του μέρους) - το σώμα προηγείται από τα μέλη του.
- Το ίδιο συμβαίνει και με τον άνθρωπο σε σχέση με την πόλη – κράτος: κάθε
άνθρωπος, μεμονωμένος, δεν είναι αυτάρκης και χωρίς την πόλη θα είναι ό,τι το
χέρι χωρίς το σώμα: ανύπαρκτος. Αν συνέβαινε το αντίθετο, αν δηλαδή ένας
άνθρωπος ήταν αυτάρκης, αν δεν είχε ανάγκη από τους άλλους (από την πόλη),
δε θα ήταν προορισμένος από τη φύση να ζει σε πόλη - κράτος· δε θα ήταν
άνθρωπος παρά μόνο στο όνομα –στην πραγματικότητα θα ήταν ζώο ή θεός.
Επομένως η πόλη – κράτος αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξη των μελών της,
του κάθε επιμέρους ατόμου (το όλο αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξη του
μέρους).
- Άρα: η πόλη – κράτος προηγείται από τα μέλη της, από το κάθε επιμέρους άτομο.
• Ο Αριστοτέλης με το λόγο του για το όλο και τα μέρη προσπαθεί να αποδείξει ότι,
όπως το όλο προηγείται από τα μέρη, έτσι και η πόλη – κράτος προηγείται από τα
μέλη της, από το κάθε επιμέρους άτομο. Ωστόσο, αυτό το συμπέρασμα το
παραθέτει μαζί με το συμπέρασμα από προηγούμενους συλλογισμούς ότι η πόλη
ήρθε στην ύπαρξη εκ φύσεως. Και τα δύο αυτά συμπεράσματα ενισχύουν τη
γενικότερη θέση του φιλοσόφου ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως ζῷον πολιτικόν.
4. Πρωταγόρας – Αριστοτέλης
- ''Η θέση του Αριστοτέλη ότι η πόλη προηγείται από την οικογένεια κι απ' τον
καθένα μας ως άτομο σημαίνει ότι οι άνθρωποι, όταν δημιουργούσαν για πρώτη
φορά την πόλη, έκαναν πραγματικότητα κάτι για το οποίο τους είχε ήδη
προετοιμάσει (: τους προόριζε) η φύση. Ο λόγος του Αριστοτέλη μοιάζει στο
σημείο αυτό να έχει το χαρακτήρα μιας απάντησης, και μάλιστα επιθετικής,
εναντίον αντίθετων απόψεων’’ (βλ. σχολ. βιβλίο, σελ. 188-189). Πράγματι, οι
θέσεις του Αριστοτέλη για τη γένεση της πόλης – κράτους αποτελούν απάντηση
στις σχετικές με το ίδιο θέμα θέσεις των σοφιστών, και ιδιαίτερα του Πρωταγόρα,
ο οποίος στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο αναφέρει τα ακόλουθα (322Α -βλ.
στο σχολικό βιβλίο, σελ. 80):
- Η θέση του Πρωταγόρα. Οι άνθρωποι αρχικά δεν ήταν οργανωμένοι σε πόλεις –
κράτη, αλλά ζούσαν σκορπισμένοι κατοικώντας εδώ κι εκεί. Όμως η ζωή τους
κινδύνευε από τα θηρία, που τους σκότωναν και δεν μπορούσαν να τα
αντιμετωπίσουν για δύο λόγους: α) υστερούσαν από αυτά σε πολλά και β) είχαν
βέβαια εργαλεία για την εξασφάλιση της τροφής, όχι όμως κατάλληλα όπλα για την αντιμετώπιση των θηρίων, αφού δεν είχαν αναπτύξει την πολιτική τέχνη, της
οποίας μέρος είναι η πολεμική. Γι’ αυτό το λόγο αναγκάστηκαν να συναθροιστούν
και να ζουν πολλοί μαζί σε πόλεις, για να προστατέψουν τη ζωή τους από τον
κίνδυνο των θηρίων. Η θέση λοιπόν του Πρωταγόρα είναι ότι οι άνθρωποι δεν
είναι πλασμένοι εκ φύσεως να ζουν οργανωμένοι σε πόλεις – κράτη, αλλά αυτή
την οργάνωση τους την επέβαλε η ανάγκη –ο φόβος των θηρίων. Επομένως, η
οργάνωση των ανθρώπων σε πόλεις είναι προϊόν συμφωνίας (έγινε νόμῳ) και
αποτελεί βιασμό της ανθρώπινης φύσης. Αυτή είναι η θέση την οποία αντικρούει
ο Αριστοτέλης προσπαθώντας να αποδείξει το αντίθετο ως προς τη γένεση της
πόλης: ότι η πόλη- κράτος υπάρχει εκ φύσεως και προηγείται από τα μέλη της,
από το κάθε επιμέρους άτομο· ότι η οργάνωση της πόλεως δεν έρχεται σε
αντίθεση με τη φύση –και επομένως ότι ο άνθρωπος είναι φύσει ζῷον πολιτικόν.
5. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που έχει λόγο.
2. Με το λόγο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται και εκφράζει υψηλές έννοιες και
πολιτισμικές αξίες.
3. Η πόλη υπάρχει εκ φύσεως και προηγείται από τα μέλη της, από το κάθε
επιμέρους άτομο.
6. Η δομή της ενότητας
Α. Ο λόγος ως αποδεικτικό στοιχείο της θέσης ότι ο άνθρωπος είναι ζῷον πολιτικὸν
1. Η φωνή των ζώων και ο λόγος του ανθρώπου
2. Η λειτουργία του λόγου
Β. Η πόλη προϋπόθεση για την ύπαρξη των μελών της
1. Το παράδειγμα με το σώμα – επιχειρηματολογία
2. Παράθεση δύο συμπερασμάτων
3. Πρόσθετο επιχείρημα

ΕΝΟΤΗΤΑ 12η
Ο άνθρωπος είναι ζῷον πολιτικόν.
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Η ἐντελέχεια και οι κοινωνικές οντότητες
- Κατά τον Αριστοτέλη κάθε ον, από τη στιγμή της δημιουργίας του, περιέχει μέσα
του ‘’δυνάμει’’ τη μ ο ρ φ ή που θα πάρει, όταν ολοκληρωθεί η εξελικτική του
πορεία και φτάσει στην φάση της τελειότητας, της ολοκλήρωσης. Η μορφή είναι
ο σκοπός (το τέλος) κάθε όντος και η πορεία του προς την κατάκτηση της
μορφής λέγεται ἐντελέχεια (κίνηση που περιέχει το τέλος, το σκοπό της: ἐν +
τέλος + ἔχειν). Αυτό που λέμε σε κάθε ον φ ύ σ η του είναι η μορφή που θα
πάρει όταν ολοκληρωθεί η εξελικτική του πορεία.
- Ας δούμε τώρα τι συμβαίνει με την ανθρώπινη κοινωνία:
α. ὁ οἶκος, ἡ οἰκία (οικογένεια). Σε πρώτο στάδιο η ανθρώπινη κοινωνία
παρουσιάζεται ως οἶκος ή οἰκία, όπου από φυσική ανάγκη συνδυάζονται αυτοί που
δεν μπορούν να ζήσουν ο ένας χωρίς τον άλλον (όπως ο άρρεν και το θήλυ)· ο
οἶκος ικανοποιεί τις καθημερινές βιοτικές ανάγκες του ανθρώπου.
β. ἡ κώμη (χωριό). Σε δεύτερο στάδιο η ανθρώπινη κοινωνία παρουσιάζεται ως
κώμη, που αποτελείται από περισσότερες οικογένειες και ικανοποιεί, εκτός από τις
εφήμερες βιοτικές, και άλλες ανάγκες του ανθρώπου, υψηλότερες (πνευματικές),
όπως για παράδειγμα την ανάγκη για λατρεία του θείου και την ανάγκη για
απονομή δικαιοσύνης.
γ. ἡ πόλις (πόλη – κράτος). Ο οἶκος και η κώμη είναι οι πρώτες κοινωνικές
οντότητες, οι οποίες έφτασαν εξελικτικά σε ένα τρίτο στάδιο, το ‘’τελικό’’ (τέλος),
με την ολοκλήρωση της μορφής τους· αυτό το τρίτο στάδιο είναι η πόλη –
κράτος, ο υψηλότερος τύπος κοινωνίας, που ικανοποιεί ακόμα πιο υψηλές
ανάγκες του ανθρώπου (τις ηθικές ανάγκες). Σκοπός της πόλης – κράτους είναι
όχι μόνο το ζῆν, αλλά το εὖ ζῆν — η ευδαιμονία, με υπέρτατο αγαθό την
αὐτάρκεια. Επομένως, η πόλη – κράτος υπάρχει φύσει.
• τέλος είναι ο σκοπός για τον οποίο είναι πλασμένο κάτι, ο προορισμός του· στο
φιλοσοφικό κείμενο είναι η τελείωση, η ολοκλήρωση μιας εξελικτικής πορείας.
2. Η αυτάρκεια
- Η λέξη αὐτάρκεια παράγεται από το επίθετο αὐτάρκης (<αὐτός + ἀρκέω-ῶ), που
δηλώνει αυτόν που είναι σε θέση να καλύπτει ικανοποιητικά τις ανάγκες του
μόνος του, με δικές του δυνάμεις, χωρίς να εξαρτάται οικονομικά από άλλους.
Στην ηθική του Αριστοτέλη η αὐτάρκεια είναι το γνώρισμα του αγαθού που το
κάνει να είναι μοναχό του τέλειο και δίνει στον άνθρωπο το αίσθημα ότι δεν έχει
ανάγκη από τίποτε άλλο· εδώ, στην πολιτική φιλοσοφία, η αὐτάρκεια της πόλεως
είναι το υπέρτατο αγαθό και ταυτίζεται με την εὐδαιμονίαν των πολιτών (με το εὖ
ζῆν).
- Α υ τ ά ρ κ η ς είναι η πόλις που μπορεί να έχει τα αναγκαία, μόνη της, με δικές
της δυνάμεις και πόρους· η ανεξάρτητη, αυτή που δε χρειάζεται εξωτερική
βοήθεια για να καλύψει κυρίως τις υλικές (αλλά και τις ηθικές, τις πνευματικές και
τις κοινωνικές) ανάγκες της. Δεν υπάρχει τίποτε που να το χρειάζεται ο πολίτης
και να μην μπορεί να του το προσφέρει αυτή η πόλη – κράτος: του προσφέρει και
το ζῆν και το εὖ ζῆν, την ευδαιμονία.
- Μια πόλη - κράτος έχει αυτάρκεια, αν έχει τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
􀀹 αν διαθέτει δύναμη·
􀀹 αν έχει σύστημα χρηστής διοίκησης και ευνομίας·
􀀹 αν διαθέτει εύφορα εδάφη, που εξασφαλίζουν πλούσια προϊόντα·
􀀹 αν βρίσκεται σε καλή γεωγραφική θέση, που εξασφαλίζει αποτελεσματική άμυνα
και εύκολη διακίνηση προϊόντων.
3. Η πόλη – κράτος υπάρχει εκ φύσεως
- Η συλλογιστική σειρά των επιχειρημάτων του Αριστοτέλη για τη λογική
θεμελίωση της θέσης ότι η πόλη είναι φυσική ύπαρξη θα μπορούσε να είναι η
ακόλουθη:
α. Πρώτος συλλογισμός
Αφού η φύση είναι ολοκλήρωση και η πόλη είναι επίσης ολοκλήρωση (των
κοινωνικών οντοτήτων οἴκου καὶ κώμης), είναι επόμενο ότι και η πόλη είναι
φυσική ύπαρξη:
Ἡ φύσις ἐστὶν
αὕτη (ἡ πόλις) τέλος ἐκείνων (τῶν κοινωνιῶν ἐστι)
…………………………………………….
Άρα: ἡ πόλις φύσις ἐστὶν
β. Δεύτερος συλλογισμός
Οι πρώτες κοινωνίες (ενν. ο οἶκος και η κώμη) είναι φυσικές υπάρξεις· αφού όμως
και η πόλη είναι ολοκλήρωση των πρώτων κοινωνικών οντοτήτων,
συμπεραίνουμε ότι και η πόλη είναι φυσική ύπαρξη:
Αἱ πρῶται κοινωνίαι φύσει (εἰσὶ)
πᾶσα πόλις ἐκ τῶν πρώτων κοινωνιῶν (ἐστὶ)
………………………..
Άρα: πᾶσα πόλις φύσει ἐστὶ
- Μετά τα παραπάνω συμπεράσματα υπάρχει και το γενικό συμπέρασμα: ἐκ τούτων
οὖν φανερόν ὅτι τῶν φύσει ἡ πόλις ἐστὶ.
• Ο δεύτερος συλλογισμός δεν φαίνεται ισχυρός, γιατί η πρώτη προκείμενη
(προκείμενες ονομάζονται οι κρίσεις που προηγούνται από το συμπέρασμα και
από τις οποίες απορρέει αυτό - οι προτάσεις δηλαδή που βρίσκονται πάνω από τη
γραμμή), όπως διατυπώνεται στο κείμενο, είναι υποθετική (εἴπερ καὶ αἱ πρῶται
κοινωνίαι).
• Η αὐτάρκεια είναι ένα ακόμα στοιχείο που αποδεικνύει ότι η πόλη – κράτος
υπάρχει εκ φύσεως: Κάθε ον, από τη φύση του υπηρετεί ένα στόχο που είναι κάτι
το άριστο· στόχος της πόλης – κράτους είναι η αυτάρκεια, που είναι κάτι άριστο·
άρα, η πόλη – κράτος υπάρχει εκ φύσεως, αφού υπηρετεί κάτι το άριστο.
4. Ο άνθρωπος είναι φύσει ζῷον πολιτικόν
- Ο Αριστοτέλης διατυπώνει την περίφημη θέση ότι ο άνθρωπος είναι ένα ον
προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλη (ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον).
Αυτό μπορεί να αιτιολογηθεί με τις ακόλουθες συλλογιστικές διαδικασίες:
α. Πρώτος συλλογισμός
- Μπορεί –ο χαρακτηρισμός- να στηριχτεί στο συμπέρασμα του συλλογισμού για τη
φυσική ύπαρξη της πόλεως. Η πολιτειακά λοιπόν οργανωμένη κοινωνία είναι
ύπαρξη φυσική· και είναι αυτονόητο ότι δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς ανθρώπους,
αφού αποτελείται από αυτούς. Όμως, όχι μόνο η γένεση αλλά και ο σκοπός της
πόλεως (όχι μόνο το ζῆν αλλά και το εὖ ζῆν και η αὐτάρκεια του ανθρώπου)
έχουν άμεση σχέση με τον άνθρωπο και δεν μπορούν να νοηθούν χωρίς αυτόν.
Επομένως, ο άνθρωπος είναι ζώον πολιτικόν, δηλαδή ον που από τη φύση είναι
πλασμένο να ζει μέσα σε κοινωνία οργανωμένη με πολίτευμα και νόμους -όχι σε
οποιαδήποτε κοινωνία (εδώ βέβαια γίνεται λόγος για τον άνθρωπο ως ζῷον
πολιτικόν και όχι ως ζῷον κοινωνικόν).
- Με διαφορετική διατύπωση:
• Συστατικό στοιχείο της πόλης – κράτους (καθώς και των πρώτων κοινωνιών) είναι
ο άνθρωπος· αφού η πόλη – κράτος (καθώς και οι πρώτες κοινωνίες) υπάρχει εκ
φύσεως, άρα ο άνθρωπος είναι ζώο πολιτικό εκ φύσεως. Οι δύο διατυπώσεις
(‘’ζώο πολιτικό’’ και ‘’ζώο πολιτικό εκ φύσεως'’) μιλούν για το ίδιο πράγμα από δύο
διαφορετικές σκοπιές: ο άνθρωπος ως ‘’πολιτικό ζώο’’ αποτελεί την τ ε λ ι κ ή
μ ο ρ φ ή την οποία η φ ύ σ η προόριζε για την ύπαρξή του.
β. Δεύτερος συλλογισμός
- Υπάρχει όμως στο κείμενο και ένας δεύτερος συλλογισμός που μπορεί να στηρίξει
το χαρακτηρισμό του ανθρώπου ως ζώου πολιτικού: όποιος είναι ἄπολις, δηλαδή
ον που δεν ζει μέσα σε οργανωμένη πολιτειακά κοινωνία (και αυτό συμβαίνει
επειδή το ον είναι έτσι πλασμένο· δεν οφείλεται σε τυχαίο περιστατικό), αυτός
είναι ή ατελής άνθρωπος ή ον ανώτερο από τον άνθρωπο (θηρίον ἤ θεός, όπως
αναφέρεται στο τέλος της επόμενης διδακτικής ενότητας)· εφόσον όμως ο
άνθρωπος δεν είναι ατελής και κατώτερος ούτε ον ανώτερο από τον άνθρωπο,
δεν είναι ἄπολις. Άρα είναι ζώο πολιτικό.
5. Πρωταγόρας – Αριστοτέλης – Ρουσό
- Σχετικά με τη γένεση και το σκοπό της πολιτικής κοινότητας έχει διατυπωθεί και
μια αντίθετη θεωρία, από τον Πρωταγόρα, στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο,
όπως και ανάλογες θεωρίες στα νεότερα χρόνια. Παρακάτω δίνονται συγκριτικά
(και συνοπτικά) οι βασικές θέσεις α) της θεωρίας του Πρωταγόρα, β) της
αντίθετης με αυτή θεωρίας του Αριστοτέλη και γ) της θεωρίας του Ρουσό (ειδικά
για τη γένεση της πόλης - κράτους θα γίνει λόγος και στην επόμενη ενότητα).
1. Η γένεση της πολιτικής κοινότητας
α. Κατά τον Πρωταγόρα, η γένεση της πολιτικής κοινότητας οφείλεται στο φόβο
των ανθρώπων για τα θηρία και για τους άλλους κινδύνους που αυτοί
αντιμετώπιζαν.
β. Ο Αριστοτέλης (μεταγενέστερος από τον Πρωταγόρα) έχει την άποψη ότι η πόλη
– κράτος, η πολιτική κοινότητα, είναι μια φυσική ύπαρξη (ή, σύμφωνα με άλλη
διατύπωση, δημιουργήθηκε από φυσική αναγκαιότητα), η οποία μάλιστα
προηγείται από τον άνθρωπο ως άτομο (αυτό αναφέρεται στην επόμενη
ενότητα). Ο Αριστοτέλης λοιπόν διαφωνεί με τον Πρωταγόρα ως προς τη γένεση
της πολιτικής κοινότητας.
γ. Αντίθετος με τον Αριστοτέλη είναι ο Ρουσό, σύμφωνα με τον οποίο η πολιτική
κοινωνία, το κράτος, δημιουργήθηκε ύστερα από συμφωνία μεταξύ αρχόντων και
αρχομένων, ύστερα από ένα κοινωνικό συμβόλαιο, του οποίου κύριος όρος είναι η
ολοκληρωτική προσχώρηση του πολίτη με όλα τα δικαιώματα στην κοινωνία.
Επομένως, η πολιτική κοινωνία δε δημιουργείται φύσει, όπως υποστηρίζει ο
Αριστοτέλης, αλλά νόμῳ, θέσει.
2. Ως προς το σκοπό της πολιτικής κοινότητας
α. Ο Πρωταγόρας θεωρεί σκοπό της πολιτικής κοινότητας την ικανοποίηση των
βιολογικών αναγκών, τη διασφάλιση της ζωής.
β. Ο Αριστοτέλης διαφοροποιείται, ή μάλλον προχωρεί πέρα από τον Πρωταγόρα:
σκοπός της δημιουργίας της πολιτικής κοινότητας είναι το ζῆν (αυτό το
εξασφαλίζουν η οἰκογένεια και η κώμη), ενώ ειδικά της πόλεως σκοπός είναι το εὖ
ζῆν, δηλαδή η ηθική τελείωση, η ποιοτικά ανώτερη κοινωνική ζωή, η ευδαιμονία
των πολιτών, που θεωρεί ο Αριστοτέλης ως το ύψιστο αγαθό. Στο πλαίσιο του εὖ
ζῆν βρίσκεται και η αὐτάρκεια, που είναι η οικονομική ανεξαρτησία. Σκοπός
λοιπόν της πόλεως, κατά τον Αριστοτέλη, δεν είναι μόνο το ζῆν, αλλά το εὖ ζῆν –
η ευδαιμονία και η οικονομική ανεξαρτησία (με υπέρτατο αγαθό την αὐτάρκεια).
γ. Ως προς τον Ρουσό, σκοπός του κράτους είναι η ισότητα των πολιτών και η
ελευθερία τους (εδώ υπάρχει διαφοροποίηση από τον Αριστοτέλη). Ακόμα, επειδή
η κοινότητα ενσαρκώνει τη γενική θέληση, έχει μια ηθική προτεραιότητα απέναντι
στη θέληση κάθε πολίτη χωριστά. Σ' αυτό το σημείο υπάρχει συμφωνία με την
άποψη του Αριστοτέλη ότι πρότερον τῇ φύσει πόλις ἡ οἰκία καὶ ἕκαστος ἡμῶν
ἐστιν (= εκ φύσεως η πόλη είναι ανώτερη από την οικογένεια και τον καθένα
μας).
6. Σχολιασμός φράσεων του κειμένου
- ο εκ φύσεως δίχως πόλη άνθρωπος· ο εκ φύσεως δίχως πόλη (ὁ ἄπολις διὰ
φύσιν), είναι αυτός που δεν ανήκει εκ φύσεως σε πόλη – κράτος ούτε βέβαια σε
οικογένεια ούτε σε κώμη.
- ο δίχως πόλη από κάποια τυχαία συγκυρία (ἄπολις διὰ τύχην)· η φράση
θυμίζει το Φιλοκτήτη, όπως τον παρουσιάζει ο Σοφοκλής στην ομώνυμη τραγωδία
του: ἄφιλον, ἔρημον, ἄπολιν ἐν ζῶσιν νεκρόν: χωρίς φίλους, έρημο, χωρίς
πατρίδα, νεκρό ανάμεσα σε ζωντανούς (οι Έλληνες, ενώ έπλεαν προς την Τροία,
εγκατέλειψαν το Φιλοκτήτη μόνο και αβοήθητο στη Λήμνο, επειδή είχε
κακοφορμίσει η πληγή του από το δάγκωμα ενός φιδιού).
- ''άνθρωπος δίχως σόι, δίχως νόμους, δίχως σπιτικό''· ο στίχος προέρχεται
από την Ιλιάδα (Ι 63) και τον δίνουμε μαζί με τον επόμενο:
ἀφρήτωρ ἀθέμιστος ἀνέστιός ἐστιν ἐκεῖνος
ὅς πολέμου ἔραται ἐπιδημίου ὀκρυόεντος
(αυτός που χαίρεται, όταν ξεσπάσει φριχτός εμφύλιος πόλεμος είναι άνθρωπος
δίχως σόι, δίχως νόμους, δίχως σπιτικό)
Ο Αριστοτέλης παρομοιάζει με τον παραπάνω άνθρωπο τον ἄπολιν, ο οποίος: α)
δεν έχει και δεν υπολογίζει συγγενείς β) δεν αναγνωρίζει και παραβαίνει τους
νόμους και γ) ζει χωρίς οικογένεια –ζει με άλλα λόγια αντίθετα με την ανθρώπινη
φύση.
- στο παιχνίδι των πεσσών· οι πεσσοί ήταν ένα παιχνίδι αγαπητό στους αρχαίους
σαν το παιχνίδι της ντάμας· δεν είναι γνωστό σε ποιον κανόνα του παιχνιδιού
αυτού αναφέρεται ο Αριστοτέλης.
7. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Η πόλη – κράτος είναι μια φυσική ύπαρξη (ή, σύμφωνα με άλλη διατύπωση,
δημιουργήθηκε από φυσική αναγκαιότητα), η οποία μάλιστα προηγείται από τον
άνθρωπο ως άτομο.
2. Σκοπός της πόλης – κράτους δεν είναι μόνο το ζῆν αλλά το εὖ ζῆν, και υπέρτατο
αγαθό η αὐτάρκεια.
3. Ο άνθρωπος είναι ζῷον πολιτικόν, δηλαδή ον που από τη φύση είναι πλασμένο να
ζει (όχι σε οποιαδήποτε κοινωνία αλλά) μέσα σε κοινωνία οργανωμένη με
πολίτευμα και νόμους.
8. Η δομή της ενότητας
Α. Προέλευση και σκοπός της πόλης – κράτους· επιχειρήματα
Β. Ο άνθρωπος ‘’ζῷον πολιτικόν’’· επιχειρήματα

1 ΕΝΟΤΗΤΑ
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Από τα δεδομένα της εμπειρίας
♦ Ο Αριστοτέλης χωρίς περιστροφές και περιττές εισαγωγές αρχίζει την εξέταση των
θεμάτων του κάνοντας λόγο για τις πιο βασικές έννοιες σχετικά με τα «πολιτικά».
- πᾶσαν πόλιν· ο Αριστοτέλης, όταν πραγματεύεται ένα θέμα σχετικό με την
έρευνα των φυσικών φαινομένων, συνηθίζει να διατυπώνει μια γενική πρόταση,
στη συνέχεια προχωρεί στις επιμέρους περιπτώσεις (από τα γενικά στα μερικά)·
με αυτή τη μέθοδο ξεκινάει και αυτό το κείμενο, που όμως πραγματεύεται
διαφορετικά θέματα (πολιτικά).
- ὁρῶμεν· ο Αριστοτέλης αντλεί παραδείγματα από την πραγματικότητα (όπως
κάνει στην πρώτη ενότητα με την πέτρα και τη φωτιά) και έτσι τα επιχειρήματά
του στηρίζονται στην παρατήρηση της αντικειμενικής πραγματικότητας, στα
θετικά στοιχεία της εμπειρίας (και όχι στην αφηρημένη σκέψη)· αυτά τα
επιχειρήματα τα χρησιμοποιεί για την προώθηση της σκέψης του στη συναγωγή
συμπερασμάτων ακολουθώντας μια συλλογιστική πορεία από τα μερικά και ειδικά
στα συνολικά και γενικά· έτσι, ο φιλόσοφος είναι ε μ π ε ι ρ ι κ ό ς (θετικός) και
όχι θ ε ω ρ η τ ι κ ό ς.
2. Ο όρος ‘’κοινωνία’’ – η ανώτερη κοινωνία
�� κοινωνία· η λέξη κοινωνία παράγεται από το ρήμα κοινωνῶ, που σημαίνει στην
αρχαία ελληνική έχω ή κάνω κάτι μαζί με άλλον (ή με άλλους), συμμετέχω
(παίρνω μέρος) σε κάτι μαζί με κάποιον άλλον (ἠ με κάποιους άλλους). Έχοντας
υπόψη τη σημασία του ρήματος καταλαβαίνουμε καλύτερα και τη σημασία της
λέξης κοινωνία, η οποία είναι μια ομάδα ανθρώπων που συνυπάρχουν,
συνεργάζονται σε κάποιες ενέργειες ή συμμετέχουν σε κάποιες διαδικασίες
έχοντας έναν κοινό σκοπό, ένα επιμέρους η καθεμιά συμφέρον (εξάλλου, γι’
αυτόν το σκοπό έχει συγκροτηθεί η κάθε κοινότητα: ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν
συνεστηκυῖαν). Για παράδειγμα, οι ναυτικοί (η κοινότητα των ναυτικών)
επιδιώκουν την απόκτηση χρημάτων ή κάτι ανάλογο, όσοι πολεμούν μαζί
επιδιώκουν την απόκτηση χρημάτων ή τη νίκη ή την κατάκτηση μιας πόλης κ.ο.κ.
�� ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσας περιέχουσα τὰς ἄλλας· οι επιμέρους αυτές
κοινότητες περιέχονται στην πολιτική κοινωνία, είναι μόριά της και υποδεέστερες
από αυτήν· αυτή με τη σειρά της είναι η υπέρτατη μορφή κοινότητας και, αφού
οι επιμέρους κοινότητες στοχεύουν σε κάποιο αγαθό, στοχεύει και αυτή στο
σπουδαιότερο αγαθό, στην εὐδαιμονία όλων των μελών της, στο αγαθό που
αφορά όχι το παρόν αλλά ἅπαντα τὸν βίον.
3. Το υπέρτατο αγαθό: η εὐδαιμονία
- Με τη φράση τοῦ κυριωτάτου πάντων ο Αριστοτέλης εννοεί το υπέρτατο αγαθό
που επιδιώκουν με τις πράξεις τους οι άνθρωποι (τὸ ἀκρότατον πάντων τῶν
πρακτῶν ἀγαθῶν), δηλαδή την εὐδαιμονίαν, για την οποία γίνεται λόγος
διεξοδικά στο πρώτο βιβλίο των Ἠθικῶν Νικομαχείων, όπου ο φιλόσοφος
προσπαθεί να καθορίσει τη φύση και το περιεχόμενο του όρου. 
- Η λέξη εὐδαιμονία (εὖ + δαίμων) σημαίνει αρχικά την εύνοια του θείου, επομένως
είναι κάτι που δεν το πετυχαίνει ο άνθρωπος μόνος του, αλλά του το δίνει ο θεός
(κάτι ανάλογο σημαίνει και η λέξη εὐτυχία, όπου πρόκειται για κάτι που το δίνει η
τύχη). Πριν από τον Αριστοτέλη, ασχολήθηκαν και άλλοι φιλόσοφοι (ο
Ηράκλειτος και ο Δημόκριτος) με το περιεχόμενο του όρου διατυπώνοντας την
άποψη ότι η εὐδαιμονία δεν προέρχεται από το θείο, αλλά την έχει ο άνθρωπος
μέσα του και μόνο από τις δικές του πράξεις θα την κατακτήσει ή όχι.
- Ο Αριστοτέλης με τη σειρά του ορίζει την εὐδαιμονίαν του ανθρώπου όχι ως
κατάσταση αλλά ως ενέργεια της ψυχής με τους κανόνες της τέλειας αρετής (ἡ
εὐδαιμονία ἐστὶ ψυχῆς ἐνέργειά τις κατ’ ἀρετὴν τελείαν). –Βλ. σχολ. βιβλίο, σελ.
151 – 152.
- Τα παραπάνω αφορούν την εὐδαιμονίαν ως υπέρτατο αγαθό στον ηθικό βίο του
ανθρώπου. Ωστόσο, για τον Αριστοτέλη η εὐδαιμονία είναι και ο προορισμός της
πόλεως (το υπέρτατο τέλος της) και αυτό σημαίνει ότι ο φιλόσοφος ταυτίζει το
υπέρτατο για το άτομο με το υπέρτατο για την πόλη αγαθό (στο έβδομο βιβλίο
των Πολιτικών ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι η εὐδαιμονία του καθενός ανθρώπου
ξεχωριστά συμπίπτει με την ευδαιμονία της πόλεως): η ατομική εὐδαιμονία
εξαρτάται από τις πράξεις των ανθρώπων ως ατόμων, και η εὐδαιμονία της
πόλεως εξαρτάται πάλι από τις πράξεις των ανθρώπων αλλά ως πολιτών. Όλα
αυτά βέβαια οδηγούν στην άποψη του Αριστοτέλη για την ηθική φιλοσοφία, που
τη θεωρεί μέρος της πολιτικής φιλοσοφίας (βλ. σχολ. βιβλίο, σελ. 178).
4. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Κάθε πόλη είναι ένα είδος κοινωνικής συμβίωσης.
2. Όλες οι κοινότητες αποβλέπουν σε κάποιο αγαθό.
3. Η πόλη είναι η ανώτερη μορφή κοινωνικής συμβίωσης και αποβλέπει στο
ανώτερο από όλα τα αγαθά (στην ευδαιμονία).