Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 5

Ερμηνευτικά σχόλια
􀂃 Ο ρόλος της αγωγής
1. Ο πλατωνικός ορισμός
- Σύμφωνα με τον Πλάτωνα (Νόμοι, ΙΙ 653, a-c), για τη διαμόρφωση των
μόνιμων στοιχείων του χαρακτήρα των ανθρώπων είναι πολύ σημαντικός
ο ρόλος της αγωγής και σ’ αυτό συναινεί ο Αριστοτέλης, γι’ αυτό και κάνει
μνεία αυτής της θέσης. Διατυπώνουμε επεξηγηματικά και πλατιά τον
πλατωνικό ορισμό της αγωγής:
- Ο Πλάτωνας λοιπόν έχει την άποψη ότι ο άνθρωπος πρέπει από την πιο
μικρή ακόμη ηλικία να διαπαιδαγωγείται κατάλληλα, ώστε να φτάσει
γρήγορα στο σημείο να δοκιμάζει ευχάριστα συναισθήματα με ηθικές
πράξεις. Επειδή όμως το παιδί δε γνωρίζει εξαρχής ποιες πράξεις είναι
ηθικές και ποιες όχι, πρέπει να ασκηθεί με τον ορθό τρόπο προς αυτή την
κατεύθυνση. Και εδώ είναι καθοριστικός ο ρόλος του ανθρώπινου
περιβάλλοντος του παιδιού, κυρίως των γονέων και των δασκάλων, οι
οποίοι από νωρίς πρέπει να επεμβαίνουν και να καθοδηγούν το παιδί
(σήμερα θα λέγαμε: να παρακολουθούν διακριτικά τις ενέργειες του
παιδιού και να επεμβαίνουν και να καθοδηγούν ανάλογα), να κάνουν
υποδείξεις και να δίνουν τις σχετικές κατευθύνσεις σ' αυτό. Έτσι, το παιδί
θα επιβραβεύεται για τις ηθικές πράξεις (ώστε να του δημιουργούνται
ευχάριστα συναισθήματα), ενώ για τις αντίθετες θα κρίνεται αρνητικά (ώστε
να του δημιουργούνται δυσάρεστα συναισθήματα). Με αυτό τον τρόπο θα
συνηθίσει στις ηθικές ενέργειες και θα φτάσει σιγά σιγά στο σημείο να
επιδιώκει μόνο ηθικές πράξεις, γιατί αυτές θα είναι συνδεδεμένες με τα
ευχάριστα συναισθήματα της επιβράβευσης, και να αποφεύγει τις μη
ηθικές, για να μη δοκιμάζει το δυσάρεστο συναίσθημα της απόρριψης,
αφού ο άνθρωπος από τη φύση του προτιμάει το ευχάριστο και αποφεύγει
το δυσάρεστο. Αυτός ο εθισμός θα συνεχιστεί και στις μεγαλύτερες ηλικίες
οδηγώντας στην ηθική αρετή, με αποτέλεσμα να διαμορφωθούν ξεις
(μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα) στραμμένες σταθερά προς τις ηθικές
πράξεις.
2. Επιφυλάξεις
- Ο πλατωνικός ορισμός είναι αποδεκτός και για τη σύγχρονη παιδαγωγική
ως προς το πρώτο σκέλος, δηλαδή ως προς το ότι πρέπει να λαμβάνεται
μέριμνα για τη διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου από την πολύ μικρή του
ηλικία. Όμως θα μπορούσαμε να διατυπώσουμε τις ακόλουθες
επιφυλάξεις σε συσχετισμό με τη σύγχρονη παιδαγωγική:
α. Η πλατωνική αγωγή εμπεριέχει το στοιχείο του αυταρχισμού, αφού αυτοί
που ασκούν το έργο της επιβάλλουν τις δικές τους επιλογές στο παιδί, το
οποίο ποδηγετείται και είναι παθητικός δέκτης του περιεχομένου της
αγωγής. Αυτά αντιβαίνουν στη σύγχρονη παιδαγωγική, η οποία θέλει την
ελεύθερη και ενεργητική συμμετοχή του παιδιού στη διαδικασία της
αγωγής.
β. Ο χαρακτήρας της πλατωνικής αγωγής είναι φρονηματιστικός, αφού αυτή
έχει στόχο να εμφυσήσει και να επιβάλει την ηθική αρετή και να διαπλάσει
ηθικούς χαρακτήρες (πάντα στο πλαίσιο του πολιτικού βίου). Όμως η σημερινή αγωγή θέτει ως στόχο την ελεύθερη ανάπτυξη της
προσωπικότητας αφήνοντας στο ίδιο το παιδί τις προσωπικές επιλογές, με
την παράλληλη καλλιέργεια της ευθύνης γι’ αυτές· δέχεται μάλιστα ότι το
παιδί πρέπει να μάθει ακόμα και από τα λάθη του, φτάνει βέβαια να
προστατευτεί από τραγικές παρεκκλίσεις.
- Σύμφωνα με τα παραπάνω, η ρθ παιδεία της εποχής του Πλάτωνα και
του Αριστοτέλη έχει τεθεί σε διαφορετικές βάσεις στη δική μας εποχή. Δεν
μπορούμε βέβαια να παραβλέψουμε και ένα άλλο θετικό στοιχείο της
πλατωνικής αγωγής, δηλαδή τη χαρά που απορρέει από την ηθική πράξη.
Όμως, η ηθική επιβράβευση και η αντίστοιχη χαρά δεν αποκλείεται από τη
σύγχρονη αγωγή. Απεναντίας, αποτελεί σημαντικό στοιχείο της.
6. Ηθική και ψυχολογία
- Παρατηρούμε ότι ο Αριστοτέλης συνδέει στενά την ηθική με την ψυχολογία
προβάλλοντας την άποψη ότι κάθε πράξη τη συνοδεύει ένα ευχάριστο ή
δυσάρεστο συναίσθημα (ή την ακολυθεί: πι –γινομένην)· έτσι, κοντά
στους όρους της ηθικής ( ξεις, σώφρων, κόλαστος, θικ , ρετ κ.ά.)
χρησιμοποιεί και όρους της ψυχολογίας ( δονή, λύπη, χθόμενος, χαίρων
κ.ά.). Η σύνδεση αυτή δεν είναι τυχαία, αφού ο Αριστοτέλης είναι ο πρώτος
που ασχολήθηκε συστηματικά με την έρευνα ψυχολογικών θεμάτων και
από πολλούς θεωρείται πατέρας της ψυχολογίας· έχει γράψει μάλιστα και
πολλά σχετικά συγγράμματα με οξύτατες παρατηρήσεις. Ο αριστοτελικός
συσχετισμός της αρετής με τα συναισθήματα είναι αντίθετος με τη
νοησιαρχική αντίληψη του Σωκράτη για την αρετή (η αρετή είναι γνώση),
ενώ την άποψη ότι τα συναισθήματα επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων
την είχε διατυπώσει και ο Πλάτωνας.
7. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Η ηθική αρετή συνδέεται με τα ευχάριστα και τα δυσάρεστα
συναισθήματα.
2. Κάνουμε τις τιποτένιες πράξεις για να νιώθουμε ευχάριστα, ενώ μένουμε
μακριά από τις ωραίες πράξεις, για να μη νιώθουμε δυσάρεστα.
3. Πρέπει να συνηθίζουμε τα παιδιά από μικρή ηλικία να κάνουν αυτά
που πρέπει αλλά και να αισθάνονται ευχάριστα που τα κάνουν.
8. Η δομή της ενότητας
Α. Το συναίσθημα που συνοδεύει την πράξη, κριτήριο των ξεων
Β. Συσχετισμός των συναισθημάτων με την ηθική αρετή
Γ. Ο συσχετισμός των συναισθημάτων με την ηθική αρετή ως παιδαγωγική
μέθοδος

 Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 4
Ερμηνευτικά σχόλια
Α ξεις γίνονται
- Η λέξη ξις παράγεται από το θέμα του ρήματος χω (μελλ.: ξω από το
θέμα σεχ- < hεχ- < χ- + παραγωγική κατάληξη –σις, η οποία δηλώνει
ενέργεια). Η αρχική σημασία στα αρχαία ελληνικά της λέξης ξις είναι: το
να έχει ή να κατέχει κανείς συνέχεια κάτι που το έχει αποκτήσει (πβ. τη
γνωστή φράση ξις δευτέρα φύσις = η ιδιότητα που αποκτήθηκε με τον
εθισμό είναι μόνιμη και σταθερή, σαν να υπάρχει από τη φύση)· η ξις
όμως είναι όχι μόνο ενέργεια αλλά και αυτό που την ακολουθεί: η μόνιμη
κατάσταση, η ιδιότητα που προκύπτει από συνήθεια ή από άσκηση και με
αυτή τη σημασία τη χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης, δίνοντάς της ηθικό
περιεχόμενο ( ξεις είναι τα μόνιμα ηθικά γνωρίσματα, τα μόνιμα στοιχεία
του χαρακτήρα μας, καλά ή κακά). Στη νέα ελληνική η λέξη έξη έχει κυρίως
ψυχολογικό περιεχόμενο και είναι η συνήθεια (ή ο τρόπος συμπεριφοράς)
ως αποτέλεσμα επανάληψης, μάθησης ή συνεχούς επίδρασης του ίδιου
παράγοντα.
- Πέρα από την ενεργητική σημασία που έχει η λέξη ξις, και το ρήμα
γίνονται (δηλώνει ενέργεια που επαναλαμβάνεται και βρίσκεται σε εξέλιξη)
μας οδηγεί στη θέση ότι οι έξεις δεν είναι εκ φύσεως, αλλά αποτελέσματα
κάποιων ενεργειών –όπως και οι αρετές. Εκτός από το ρήμα γίνονται, και
οι μετοχές πράττοντες και θιζόμενοι εκφράζουν ενέργεια, ενώ ο
ενεστώτας και εδώ δηλώνει τη συχνή επανάληψη ενέργειας που βρίσκεται
σε εξέλιξη –επομένως και οι τρεις αυτές λέξεις δηλώνουν και το βαθμιαίο
τρόπο απόκτησης της αρετής.
5. Η παιδαγωγική αξία του εθισμού
- Ο ένας ή ο άλλος τρόπος συμπεριφοράς και ο εθισμός σ’ αυτόν
διαμορφώνει τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας, όπως αναφέρθηκε
παραπάνω, καλά ή κακά. Σ’ αυτό το σημείο ο Αριστοτέλης βρίσκει την
ευκαιρία να αναφερθεί στην παιδαγωγική αξία του εθισμού: στην αξία
δηλαδή που αυτός έχει για την αγωγή του ατόμου (είτε στον προσωπικό
είτε στο δημόσιο βίο του). Και για να τονίσει την εξαιρετικά μεγάλη σημασία
του εθισμού για τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών ως προς την απόκτηση
ηθικών αρετών, παρεκκλίνοντας από την πάγια λιτότητα του λόγου του,
χρησιμοποιεί συσσωρευτικά τα ακόλουθα εκφραστικά μέσα:
􀀹 σχήμα ά ρ σ η ς και θ έ σ η ς: ο μικρόν, λλ πάμπολυ (αν δεν υπήρχε
ο λλά, θα είχαμε σχήμα λ ι τ ό τ η τ α ς με το ο μικρόν)·
􀀹 σχήμα υ π ε ρ β ο λ ή ς: τ π ν
􀀹 κ λ ι μ ά κ ω σ η με προϊούσα σημασιολογική ένταση του επιρρηματικού
προσδιορισμού: (ο μικρ ν) → πάμπολυ → τ π ν·
- Ο Αριστοτέλης παρεμβάλλει το παιδαγωγικό σχόλιό του, επειδή κρίνει ότι
το θέμα με το οποίο ασχολείται εδώ, ο εθισμός, έχει πολύ μεγάλη
παιδαγωγική σημασία· έχει δηλαδή σημασία το πώς θα συνηθίσουν τα
παιδιά να ενεργούν σωστά ή όχι από ηθική άποψη για τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους. Υπάρχει όμως και ένας άλλος λόγος, για τον οποίο
τονίζει ότι ο εθισμός πρέπει να αρχίσει από τη μικρή ακόμα ηλικία (ε θ ς
κ νέων): η μικρή ηλικία είναι η πιο κατάλληλη, για να εγγραφούν στην
ψυχή του ανθρώπου τα στοιχεία του χαρακτήρα του και να αρχίσει η
διαμόρφωση της ηθικής του συνείδησης, πριν ακόμα υπεισέλθουν και
επιδράσουν άλλα στοιχεία.
- Ωστόσο, ο Αριστοτέλης φτάνει στο ακραίο σημείο να θεωρήσει ότι ο
εθισμός είναι τ π ν για την ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων,
παραμερίζοντας την αξία άλλων παραγόντων, όπως είναι λ.χ. το
παράδειγμα.
- Αριστοτέλης και Θουκιδίδης. Η φράση ε θ ς κ νέων θίζεσθαι θυμίζει μια φράση από
τον Επιτάφιο του Περικλή (Θουκιδίδη, Ιστορι ν ΙΙ 39, 1), ο οποίος αναφέρει για τους
Λακεδαιμόνιους ότι πιπόν σκήσει ε θύς νέοι ντες τ νδρε ον μετέρχονται. Με τη
φράση αυτή ο Περικλής επικρίνει τον τρόπο της στρατιωτικής αγωγής των νέων της
Σπάρτης, οι οποίοι από πολύ μικρή ηλικία εκπαιδεύονταν συνεχώς με επίπονες
στρατιωτικές ασκήσεις· γινόταν έτσι προσπάθεια να αποκτήσουν τα παιδιά από τη μικρή
τους ακόμα ηλικία ιδιότητες που έχει ένας άντρας. Αντίθετα, σύμφωνα πάντα με τον
Περικλή, τους Αθηναίους δεν τους ενδιέφερε γενικά τι θα συμβεί πριν από την ώρα της
μάχης ούτε πόσο σκληρή θα είναι η στρατιωτική εκπαίδευση των αντρών, αλλά πόσο
υψηλό αγωνιστικό φρόνημα θα έχουν την ώρα της μάχης. Και αυτό το πετύχαιναν στον
ίδιο βαθμό με τους αντιπάλους, με στρατιωτική αγωγή τέτοια, που δεν τους στερούσε τις
χαρές και τις απολαύσεις της ζωής.
- Είναι φανερό λοιπόν ότι ο Αριστοτέλης ως προς την αγωγή των νέων (τουλάχιστον για
την απόκτηση της αρετής της ανδρείας) δε συμφωνεί με τις απόψεις των Αθηναίων, αλλά
με το σύστημα αγωγής των Σπαρτιατών στα ακόλουθα βασικά σημεία: α) η αγωγή πρέπει
να αρχίζει από πολύ μικρή ηλικία (ε θ ς κ νέων - ε θύς νέοι ντες ) και β) η αγωγή
πρέπει να στηρίζεται στην άσκηση και στον εθισμό ( θίζεσθαι - πιπόν σκήσει).
6. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Έχει μεγάλη σημασία η ηθική πράξη για την απόκτηση ηθικής αρετής
2. Τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας έχουν διαφορές ανάλογες με
τις διαφορές των αντίστοιχων πράξεων.
3. Ο εθισμός από την πολύ μικρή ηλικία έχει μοναδική παιδαγωγική
σημασία.
• Τα παραπάνω αποτελούν και αυτά αποδεικτικά επιχειρήματα, που
ενισχύουν την αρχική θέση ότι ο δεμία τ ν θικ ν ρετ ν φύσει μ ν
γγίνεται.
7. Η δομή της ενότητας
Α. Μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα ανάλογα με τις πράξεις
1. δίκαιοι – άδικοι (στις σχέσεις με τους άλλους)
2. ανδρείοι – δειλοί (σε όσα προξενούν φόβο)
3. σώφρονες – ακόλαστοι (στις επιθυμίες)
4. πράοι – οργίλοι (στις οργές)
Β. Αναλογία των πράξεων και των έξεων
Γ. Η μεγάλη παιδαγωγική σημασία του εθισμού

Αριστοτέλης Ηθικά: Ενότητα 3
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Σύνδεση με την προηγούμενη ενότητα
- Στην προηγούμενη ενότητα τονίστηκε ότι τις ηθικές αρετές δεν τις έχουμε
εκ των προτέρων, αλλά τις αποκτούμε, αφού προηγηθεί η πράξη (οι
εμπειρίες, οι επαναλήψεις, η άσκηση, ο εθισμός). Τώρα, για επιβεβαίωση
αυτής της θέσης (για να καταδειχτεί η αξία και ο καίριος ρόλος της
επανάληψης και του εθισμού) επιστρατεύεται το παράδειγμα με τους
νομοθέτες, οι οποίοι προσπαθούν να κάνουν τους πολίτες καλούς
ανθρώπους (να έχουν ηθική αρετή) με τον εθισμό, με την άσκηση. Στο
τέλος επιστρατεύονται και πάλι τα παραδείγματα από το χώρο των
τεχνών.
2. Οι νομοθέτες και η ηθική αρετή των πολιτών
- Το θέμα για το οποίο γίνεται λόγος είναι η σχέση ηθικής αρετής και
πράξης, και πρέπει να δειχτεί ότι η ηθική αρετή δεν είναι εκ φύσεως, αλλά
καλλιεργείται με την ηθική πράξη. Για να στηριχτεί αυτή η θέση, ο
Αριστοτέλης μεταφέρεται στο χώρο της πολιτικής φέρνοντας τώρα ένα νέο
επιχείρημα (μαρτυρε δ κα τ γινόμενον…): τον τρόπο με τον οποίο
λειτουργούν οι νομοθέτες, με την προϋπόθεση βέβαια ότι προσπαθούν, με
τον εθισμό στις καλές πράξεις, να κάνουν τους πολίτες να αποκτήσουν
ηθική αρετή –αυτό είναι η πρόθεσή τους, στο γενικό πλαίσιο της επιδίωξης
του καλού των πολιτών. Ωστόσο, άλλοι από αυτούς οργανώνουν σωστά
τον εθισμό και πετυχαίνουν το στόχο τους, όμως άλλοι θεσπίζουν τέτοιους
νόμους, οι οποίοι δεν κάνουν σωστά τον εθισμό των πολιτών, με
αποτέλεσμα οι νομοθέτες να πέφτουν έξω, να αποτυχαίνουν και να μην
ασκούν τους πολίτες έτσι, ώστε να αποκτήσουν ηθική αρετή. Εξάλλου,
αυτή είναι και η αιτία που διαφοροποιεί τα πολιτεύματα σε καλά και σε
λιγότερο καλά: η επιτυχία ή η αποτυχία στο θίζειν τους πολίτες.
- Η ουσία του επιχειρήματος είναι η ακόλουθη: Αν η ηθική αρετή υπήρχε εκ
φύσεως στον άνθρωπο, θα ήταν άτοπο οι νομοθέτες να σκέφτονται και να
ενεργούν με αυτόν τον τρόπο.
• Σύμφωνα με την αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων, το άτομο δεν λειτουργεί
μόνο του και για χάρη του εαυτού του αλλά ως μέλος του συνόλου, ως
πολίτης, στο πλαίσιο της λειτουργίας του κράτους· έτσι, και η ηθική αρετή
είναι γνώρισμα του πολίτη ως μέλους του συνόλου. Γι’ αυτό αναφέρονται
εδώ οι νομοθέτες ως οι άνθρωποι που με τους νόμους θα εξασκήσουν με
τον εθισμό τους πολίτες στην ηθική αρετή (όπως οι δάσκαλοι θα
εξασκήσουν τους τεχνίτες).
• Στο σχετικό χωρίο της ενότητας η λέξη που δεσπόζει, έχοντας το
μεγαλύτερο σημασιολογικό βάρος, είναι η μετοχή θίζοντες και σ' αυτήν
αναφέρεται η επαναληπτική αντωνυμία α τ (= τ θίζειν)· με τον εθισμό
λοιπόν και όχι με άλλο μέσο κάνουν οι νομοθέτες τους πολίτες γαθούς.
3. Το κόμμα πριν από τον κα
α. Στη φράση κα διαφέρει τούτ πολιτεία πολιτείας υπάρχει κόμμα πριν από
το συμπλεκτικό σύνδεσμο κα για δύο λόγους: 􀀹 Ο κα δεν έχει συνδετική αλλά συμπερασματική σημασία και γι’ αυτό
πρέπει να μεταφραστεί με το «επομένως».
􀀹 Πριν από τον κα υπάρχει ένα ζεύγος κύριων προτάσεων, που
συνδέονται με αντιθετική σύνδεση (τ μ ν στίν…, σοι δέ...
μαρτάνουσι)· με το κόμμα κλείνει αυτό το ζεύγος και αποφεύγεται
ενδεχόμενη σύγχυση του αναγνώστη (δηλώνεται με το κόμμα ότι ο κα
δε συνδέει τα ρήματα μαρτάνουσι –διαφέρει).
β. Πριν από τον κα τίθεται κόμμα,
􀀹 Όταν δεν είναι συνδετικός αλλά μεταβατικός (καθαρά μεταβατικός,
επιβεβαιωτικός, συμπερασματικός, αιτιολογικός κτλ. – μάλιστα τις
περισσότερες φορές υπάρχει πριν όχι κόμμα αλλά άνω τελεία):
ντα θα μεινε Κ ρος μέρας πέντε· κα το ς στρατιώταις φείλετο
μισθ ς πλέον τρι ν μην ν (καθαρά μεταβατικός)·
􀀹 όταν προηγείται ένας όρος ή μια πρόταση που κλείνεται ανάμεσα σε
δύο κόμματα ή ανάμεσα σε τελεία και σε κόμμα (κλητική προσφώνηση,
επεξήγηση, δευτερεύουσα επιρρηματική πρόταση κ.ά.)· σ’ αυτή την
περίπτωση υπάρχει κόμμα ακόμα και πριν από τον συνδετικό κα :
βουλόμην, φίλε, κα το το ποι σαι.
4. Πολιτεία πολιτείας γαθ φαύλης
- Η φράση αυτή του κειμένου δημιουργεί πολλαπλό προβληματισμό και
πρέπει να γίνουν οι ακόλουθες παρατηρήσεις:
α. Ως προς το περιεχόμενό της: Το θέμα που εξετάζει ο Αριστοτέλης είναι η
απόκτηση της ηθικής αρετής· έτσι, η αναφορά των πολιτευμάτων και η
διάκρισή τους σε δύο κατηγορίες δίνει την εντύπωση ότι απομακρύνει το
κείμενο από το θέμα. Όμως ο Αριστοτέλης δεν αναφέρεται στα
πολιτεύματα ανεξάρτητα ή εμβόλιμα ή κατά παρέκβαση, αλλά συνδέει την
αξία τους με την αρετή των πολιτών, την οποία αυτοί κατακτούν με
μεγαλύτερη ή με μικρότερη επιτυχία, ανάλογα με τη συμβολή των
νομοθετών· επομένως η αναφορά στην αξία των πολιτευμάτων απορρέει
από το θέμα της αρετής και είναι περιστασιακή.
β. Ως προς τη θέση των λέξεων: Η κανονική σειρά των λέξεων μέσα στη
φράση θα ήταν: διαφέρει πολιτεία γαθ πολιτείας φαύλης· η διαφορετική
θέση των λέξεων μέσα στο λόγο (πολιτεία γαθ πολιτείας φαύλης)
οφείλεται ίσως και πάλι στο γεγονός ότι τα κείμενα του Αριστοτέλη είναι
προσωπικές σημειώσεις, βοηθητικές για την προφορική διδασκαλία του,
και επομένως σε μερικά σημεία έχουν κάποια χαρακτηριστικά (συντομία,
ελλειπτικότητα κ.ά.) του προφορικού λόγου (βλ. και στην προηγούμενη
ενότητα, το σχόλιο για τη φράση κα π τ ν λλ ν τεχν ν).
γ. Ως προς τη σημασία της λέξης φαύλης: Το επίθετο φα λος (= ευτελής,
ασήμαντος, κακός) στο κείμενο έχει διαφορετική σημασία από την
κανονική: όταν κάνει λόγο ο Αριστοτέλης για φαύλην πολιτείαν, εννοεί όχι
το κακό πολίτευμα αλλά το λιγότερο καλό, το κατώτερο· αυτό σημαίνει ότι
δεν υπάρχουν κακά πολιτεύματα αλλά ότι όλα είναι καλά, άλλο σε
μεγαλύτερο και άλλο σε μικρότερο βαθμό· και αυτή η αξιολογική
διαβάθμιση απορρέει από τον μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό επιτυχίας
της προσπάθειας των νομοθετών να εθίσουν τους πολίτες στην αρετή –
αυτός ο βαθμός επιτυχίας είναι το κριτήριο της διάκρισης της πολιτείας σε
γαθ ν και φαύλην (για τη διαίρεση των πολιτευμάτων σε ορθά και στις
παρεκβάσεις τους θα γίνει λόγος στη διδακτική ενότητα 17) • Για περισσότερα σχετικά με τα παραπάνω βλ. Δ. Λυπουρλή, Αριστοτελικά
μελετήματα, Θεσσαλονίκη 1986, σ. 44 κ.ε.).
5. … γίνεται π σα ρετ κα φθείρεται
- Ο Αριστοτέλης συνεχίζει να αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο
πραγματώνεται η ηθική αρετή, επιμένοντας ότι για την κατάκτησή της
προηγείται η πράξη (η επανάληψη, η εξάσκηση, ο εθισμός). Στο πλαίσιο
αυτής της θέσης προσθέτει ότι κάθε μορφή ηθικής αρετής, είτε αυτή γίνεται
είτε φθείρεται, έχει ως αφετηρία της τις ίδιες αιτίες και τα ίδια μέσα. Και
επανέρχεται στα παραδείγματα με τους κιθαριστές και τους οικοδόμους,
για να δείξει ότι με την καλή εξάσκηση πετυχαίνει κανείς το στόχο του, ενώ
με την κακή αποτυχαίνει (η καλή ή η κακή εξάσκηση είναι το κριτήριο για
την κατάκτηση ή όχι του στόχου).
• Το αντιθετικό ζεύγος των φιλοσοφικών εννοιών γένεσις – φθορ αποτελεί
ένα σημαντικό θέμα της φιλοσοφικής σκέψης· μάλιστα υπάρχει και έργο
του Αριστοτέλη με τον τίτλο Περ γενέσεως κα φθορ ς.
6. Το και το κακ ς
- Πρέπει να προσέξουμε τη χρήση των παραδειγμάτων με τους κιθαριστές
και τους οικοδόμους (σε συσχετισμό με την ηθική αρετή), όπως αυτά
δίνονται στην προηγούμενη και σ’ αυτή την ενότητα: στην προηγούμενη
ενότητα τονίζεται ότι με την εξάσκηση μπορεί κανείς να φτάσει στην ηθική
αρετή· σ’ αυτήν όμως την ενότητα προστίθεται ένα νέο στοιχείο, το ή
το κακ ς. Ας παρακολουθήσουμε τα παραδείγματα:
α. Τα παραδείγματα στην προηγούμενη ενότητα:
􀀹 Γίνεται κανείς κιθαριστής, αφού πρώτα εξασκηθεί στο παίξιμο της
κιθάρας.
􀀹 Γίνεται κανείς οικοδόμος, αφού πρώτα εξασκηθεί στο χτίσιμο των
σπιτιών.
􀀹 Το ίδιο ισχύει και με την ηθική αρετή: αποκτά κανείς ηθική αρετή, αφού
πρώτα εξασκηθεί με ηθικές πράξεις και συνηθίσει σ’ αυτήν (γίνεται, για
παράδειγμα, δίκαιος, αφού πρώτα συνηθίσει να κάνει δίκαιες πράξεις).
β. Τα παραδείγματα σ’ αυτή την ενότητα:
􀀹 Θα γίνει κανείς καλός κιθαριστής, αν πρώτα εξασκηθεί με το καλό
παίξιμο της κιθάρας· αν όμως δεν εξασκηθεί καλά, θα γίνει κακός
κιθαριστής.
􀀹 Θα γίνει κανείς καλός οικοδόμος, αν πρώτα εξασκηθεί με το καλό χτίσιμο
των σπιτιών· αν όμως δεν εξασκηθεί καλά, θα γίνει κακός οικοδόμος.
􀀹 Το ίδιο συμβαίνει και με την ηθική αρετή: αποκτά κανείς ηθικής αρετή, αν
πρώτα εθιστεί καλά με ηθικές πράξεις και συνηθίσει σ’ αυτήν· αν όμως
δεν εξασκηθεί καλά, δεν κατακτά την ηθική αρετή (γίνεται, για
παράδειγμα, δίκαιος, αν πρώτα συνηθίσει με σωστό τρόπο να κάνει
δίκαιες πράξεις· αν όμως δε συνηθίσει με σωστό τρόπο, δε θα γίνει
δίκαιος).
7. Ηθική αρετή και διδασκαλία
- Στο τέλος της ενότητας γίνεται λόγος για τον διδάξοντα, δηλαδή για εκείνον
που θα παρακολουθεί και θα καθοδηγεί τους κιθαριστές και τους
οικοδόμους (και εκείνους βέβαια που θα κατακτήσουν την αρετή) κατά τη
διαδικασία του εθισμού, της εξάσκησής τους. Επομένως, σ’ αυτή την ενότητα ο Αριστοτέλης δέχεται –και επισημαίνει- τη συμβολή της
διδασκαλίας για την καλλιέργεια της ηθικής αρετής αναφέροντας το ρόλο
του νομοθέτη και του δασκάλου. Έτσι, είναι εύκολο να καταλάβουμε και αν
αποδέχεται τη σωκρατική θέση ότι η αρετή είναι διδακτή (στην πρώτη
διδακτική ενότητα ο Αριστοτέλης είχε συσχετίσει τη διδασκαλία όχι με την
ηθική αλλά με τη διανοητική αρετή, η οποία κ διδασκαλίας χει κα τ ν
γένεσιν κα τ ν α ξησιν).
- Με τη λέξη ρετ νοείται η ηθική αρετή
8. Τα νέα αποδεικτικά επιχειρήματα
- Στο κείμενο της τρίτης διδακτικής ενότητας συνεχίζεται, όπως αναφέραμε,
η παράθεση αποδεικτικών επιχειρημάτων για την υποστήριξη της θέσης
ότι ο δεμία τ ν θικ ν ρετ ν φύση μ ν γγίνεται. Συνοψίζουμε τα
νέα επιχειρήματα:
α. Για να υπάρξει ηθική αρετή, προηγείται ο εθισμός στην ηθική, στην καλή
πράξη· αν αυτός δεν είναι καλός, η προσπάθεια αποβαίνει άκαρπη και η
ηθική αρετή δεν πραγματώνεται. Αυτά σημαίνουν ότι η ηθική αρετή είναι
απόρροια της πράξης (το επιχείρημα αυτό έχει αρχίσει από την
προηγούμενη ενότητα). Άρα η αρετή πραγματώνεται εκ των υστέρων και
αυτό σημαίνει ότι δεν την έχουμε εκ φύσεως.
β. Θα ήταν άτοπο οι νομοθέτες να προσπαθούν να κάνουν τους πολίτες
καλούς ανθρώπους με τον εθισμό, αν αυτοί ήταν καλοί ή κακοί εκ φύσεως.
Οι νομοθέτες σκέφτονται και ενεργούν έτσι, επειδή η ηθική αρετή δεν είναι
εκ φύσεως στον άνθρωπο.
γ. Αν η ηθική αρετή υπήρχε εκ φύσεως, οι άνθρωποι θα ήταν από φυσικού
τους καλοί ή κακοί και δεν θα χρειαζόταν να τους διδάξει κανένας τίποτα
σχετικό. Τώρα όμως τους διδάσκουν, γιατί όλοι ξέρουν ότι κάνοντας
σωστές πράξεις θα γίνουν σωστοί άνθρωποι, κάνοντας όχι σωστές, δε θα
γίνουν σωστοί. Άρα η ηθική αρετή δεν υπάρχει εκ φύσεως, αλλά στηρίζεται
στην ηθική πράξη.
9. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Οι νομοθέτες προσπαθούν με τον εθισμό να κάνουν τους πολίτες
καλούς ανθρώπους (να τους κάνουν να κατακτήσουν την αρετή).
2. Η κατάκτηση κάθε αρετής πραγματώνεται ή δεν πραγματώνεται
ανάλογα με το αν υπάρξει καλός ή όχι εθισμός σ’ αυτήν.
3. Αποκτά κανείς ηθική αρετή, αν πρώτα εθιστεί καλά με ηθικές
πράξεις και συνηθίσει σ’ αυτήν· αν όμως δεν εξασκηθεί καλά, δεν
κατακτά την ηθική αρετή.
4. Οι τεχνίτες γίνονται καλοί ή όχι, ανάλογα με το αν έχουν εξασκηθεί
καλά ή όχι.
5. Είναι απαραίτητος ο άνθρωπος που θα διδάξει, θα κατευθύνει, θα
καθοδηγήσει τον τεχνίτη στην εξάσκησή του.

Ερμηνευτικά σχόλια
1. Σύνδεση της ενότητας με την προηγούμενη
- Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης διαπραγματεύτηκε το θέμα της
προέλευσης (της γένεσης) των ηθικών αρετών διατυπώνοντας και
στηρίζοντας την άποψη ότι αυτές προέρχονται από το θος και καμία δεν
υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Τώρα έρχεται σε ένα άλλο θέμα,
παρεμφερές, και για τη μετάβαση χρησιμοποιήθηκε το τι (εδώ με
προσθετική σημασία). Η λέξη αυτή δείχνει ότι εισάγεται μια νέα ενότητα,
ένα νέο επιχείρημα, για τη στήριξη της θέσης ότι η ηθική αρετή δεν
υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Το νέο θέμα, στο πλαίσιο πάντα της θέσης
αυτής, είναι ο τρόπος με τον οποίο καλλιεργείται και πραγματώνεται η
ηθική αρετή.
2. Πρότερον - στερον
- Στις πρώτες κυρίως σειρές της νέας ενότητας ο Αριστοτέλης συνεχίζει στη
θεμελίωση της θέσης του ότι καμία από τις ηθικές αρετές δεν υπάρχει
μέσα μας εκ φύσεως, με ένα ακόμα α π ο δ ε ι κ τ ι κ ό ε π ι χ ε ί ρ η μ α
( τι…), χρησιμοποιώντας και εδώ παραδείγματα. Αυτά όμως δεν τα αντλεί
από τους νόμους της φύσης (η κίνηση της πέτρας και της φωτιάς) αλλά
από τις φυσιολογικές λειτουργίες του ανθρώπου (από τις αισθήσεις). Και
παρατηρεί ότι:
α. Σχετικά με όσα έχουμε μέσα μας εκ φύσεως: υπάρχει εκ των προτέρων η
δυνατότητα να πραγματωθούν και ύστερα (χρονικά) πραγματώνονται,
όμως άμεσα, χωρίς να χρειάζεται ο εθισμός με την επανάληψη·
παράδειγμα, οι αισθήσεις: η δυνατότητα της όρασης και της ακοής υπάρχει
εκ φύσεως και μετά πραγματώνεται· όμως η όραση και η ακοή είναι
πλήρως ανεπτυγμένες, έτοιμες, και δεν τις αποκτούμε εκ των υστέρων με
τη συχνή χρήση τους, βλέποντας ή ακούγοντας ξανά και ξανά. Προηγείται
δηλαδή η ύπαρξη και ακολουθεί η ενέργεια, η χρησιμοποίησή τους, η
πραγμάτωση, οι οπτικές ή ακουστικές εμπειρίες. Με άλλα λόγια: έχουμε
πρώτα την ικανότητα για κάτι (π.χ. όραση) και ύστερα τη χρησιμοποιούμε·
όμως δεν συμβαίνει το αντίθετο: να ασκηθούμε δηλαδή πρώτα πολλές
φορές στο να βλέπουμε και με αυτή την άσκηση να αποκτήσουμε την
ικανότητα της όρασης.
β. Σχετικά, τώρα, με την ηθική αρετή: όπως αναφέρθηκε στο τέλος της
προηγούμενης ενότητας, έχουμε από τη φύση μόνο την ιδιότητα να τη
δεχτούμε, όμως στη συνέχεια η ηθική αρετή διαφοροποιείται από εκείνα
που έχουμε εκ φύσεως· εδώ δηλαδή συμβαίνει το αντίθετο: προηγείται η
ενέργεια (οι εμπειρίες, οι επαναλήψεις, η άσκηση) και ακολουθεί η
κατάκτηση της ηθικής αρετής. Με άλλα λόγια: ασκούμαστε πρώτα σε μιαν
αρετή κι ύστερα την αποκτούμε (π.χ. ενεργώντας συνεχώς με δίκαιο τρόπο
γινόμαστε δίκαιοι). Αυτή η διαφοροποίηση ενισχύει με τη σειρά της την
άποψη ότι ο δεμία τ ν θικ ν ρετ ν φύσει μ ν γγίνεται. 􀂃 Η πορεία του παραπάνω α π ο δ ε ι κ τ ι κ ο ύ ε π ι χ ε ι ρ ή μ α τ ο ς θα
μπορούσε να σχηματοποιηθεί έτσι:
- Όσα έχουμε μέσα μας από τη φύση, όπως οι αισθήσεις, λειτουργούν με
τον ακόλουθο τρόπο: προηγείται η ύπαρξή τους και ακολουθεί η ενέργεια,
η χρησιμοποίησή τους, η πραγμάτωση, οι εμπειρίες.
- Αντίθετα, στην ηθική αρετή προηγείται η ενέργεια (οι εμπειρίες, οι
επαναλήψεις, η άσκηση) και ακολουθεί η κατάκτησή της.
- Επομένως, η ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως, αφού δεν
ακολουθεί την πορεία εκείνων που υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως.
􀂃 Παρατηρούμε στο αρχαίο κείμενο ότι ο Αριστοτέλης, όταν αναφέρεται σε
όσα είναι εκ φύσεως, χρησιμοποιεί για τις δυνάμεις τους (που
προϋπάρχουν) το επίρρημα πρότερον (ή απαρέμφατα και μετοχές
αορίστου, που δηλώνουν το προτερόχρονο), ενώ για τις ενέργειες το
στερον.
Το ίδιο γίνεται και όταν αναφέρεται στις ηθικές αρετές, εκεί όμως οι ενέργειες
προηγούνται (τ ς ρετάς λαμβάνομεν νεργήσαντες πρότερον:
προτερόχρονο) ή συμπίπτουν χρονικά με τις δυνάμεις (ποιο ντες μανθάνομεν
– πράττοντες γινόμεθα: σύγχρονο).
3. Τ ς δυνάμεις - τ ς νεργείας
- Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί πολύ συχνά τους όρους “δυνάμει” -
“ νεργεί ”, πιστεύοντας ότι κάθε ον αποτελείται από δύο στοιχεία
αξεχώριστα: την ύ λ η και τη μ ο ρ φ ή . Η ύλη περιέχει μέσα της τη
μορφή στην αρχή “δυνάμει” και αν υπάρξουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις,
θα την αποκτήσει και “ νεργεί ”. Για παράδειγμα, το μάρμαρο είναι
«δυνάμει» άγαλμα· αν όμως το δουλέψει ο κατάλληλος τεχνίτης, μπορεί να
γίνει άγαλμα, οπότε θα είναι άγαλμα « νεργεί » (ύλη και μορφή
αντιστοιχούν με τα αισθητά και τις ιδέες του Πλάτωνα, μόνο που ύλη και
μορφή υπάρχουν στα όντα μαζί και δεν τοποθετείται η μορφή σε άλλο
κόσμο, υπερβατικό).
- «Είναι θεμελιώδης στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη η διάκριση –συχνά
αντιθετική- των εννοιών δύναμις και νέργεια. Δύναμις είναι η δυνατότητα
που έχει ένα πράγμα ή ένα ον να γίνει ή να κάνει κάτι, ενώ η νέργεια είναι
η πραγμάτωση αυτής της δυνατότητας.
Γενικά ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η δεύτερη έχει μεγαλύτερη αξία από την
πρώτη. Εδώ συνδέει τ ς δυνάμεις με το πρότερον και τ ς νεργείας με
το στερον, εννοώντας ότι α δυνάμεις έχουν χρονική μόνο
προτεραιότητα έναντι τ ν νεργει ν» (σχολ., σ. 158)
􀂃 Επισημαίνεται και πάλι ότι οι δυνάμεις έχουν χρονική προτεραιότητα
απέναντι στις ενέργειες και όχι λογική ή οντολογική.
􀂃 Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη (Μετά τα Φυσικά), υπάρχουν τρία είδη
δυνάμεων:
α. αυτές που υπάρχουν στον άνθρωπο από τη γέννησή του (όπως οι
αισθήσεις) και συνδέονται με το άλογο μέρος της ψυχής
β. αυτές που τις αποκτά ο άνθρωπος με την άσκηση, με το θος (όπως η ικανότητα για το παίξιμο ενός μουσικού οργάνου) και συνδέονται με το
λογικό μέρος της ψυχής και
γ. οι δυνάμεις που τις αποκτά ο άνθρωπος με τη μάθηση (όπως οι
“τέχνες”, δηλαδή οι επιστημονικές γνώσεις)· και αυτές συνδέονται με το
λογικό.
4. Παραδείγματα – εφαρμογή
- Ο Αριστοτέλης ενισχύει την παραπάνω θέση του χρησιμοποιώντας και πάλι
το π α ρ ά δ ε ι γ μ α (ο ον…), την α ν α λ ο γ ί α (με την παραβολική
πρόταση σπερ κα πί τ ν λλων τεχν ν..) και την α ν τ ί θ ε σ η ( σα
μ ν φύσει… τ ς δ’ ρετάς… - ο γαρ… λλ’ νάπαλιν). Αυτή τη φορά
πλησιάζει με τα παραδείγματα ακόμα πιο πολύ στον άνθρωπο, γιατί δεν
αναφέρεται σε τίποτα σχετικό με τη φύση του αλλά στη προσωπική του
δραστηριότητα στον τομέα των τεχνών. Έτσι, παρατηρεί ότι στην ηθική
αρετή συμβαίνει ότι ακριβώς και στις πρακτικές τέχνες: οι άνθρωποι
πρώτα εξασκούνται στην οικοδομική, για να γίνουν οικοδόμοι, και πρώτα
εξασκούνται στο παίξιμο της κιθάρας, για να γίνουν κιθαριστές. Τέλος, με
το ο τω δή συνάγει το συμπέρασμα εφαρμόζοντας τα παραδείγματα στην
ηθική αρετή και δίνοντας ευκαιριακά τρεις μορφές της: τη δικαιοσύνη, τη
σωφροσύνη και την ανδρεία. Έτσι, συμπεραίνει ότι πρώτα πράττουμε
δίκαιες, σώφρονες και ανδρείες πράξεις και ύστερα (με την επανάληψη και
τον εθισμό σ' αυτές) αποκτούμε τις αρετές της δικαιοσύνης, της
σωφροσύνης και της ανδρείας.
- Αυτό το τελευταίο (ότι πρώτα γίνονται οι πράξεις της αρετής και ακολουθεί
η απόκτησή της) φαίνεται παράδοξο και δημιουργεί μιαν εύλογη απορία:
πώς η απόκτηση της αρετής είναι μεταγενέστερη, αφού, για να κάνει
κανείς, για παράδειγμα, μια δίκαιη πράξη, πρέπει να είναι κιόλας δίκαιος;
Ο Αριστοτέλης λύνει αυτή την απορία (στερ. + πόρος = πέρασμα,
διέξοδος) με τα ακόλουθα (που τα αναφέρει σε άλλο σημείο, λίγο
παρακάτω): οι πράξεις που προηγούνται και επαναλαμβάνονται δεν είναι
τυχαίες ούτε γίνονται με την υπόδειξη κάποιου άλλου, αλλά
α. αυτός που τις κάνει έχει ακριβή γνώση αυτού που κάνει·
β. οι πράξεις είναι αποτέλεσμα επιλογής και προτίμησης και
γ. οι πράξεις γίνονται με τρόπο σταθερό και αμετάβλητο.
􀂃 Παρατηρούμε ότι με πάγια τακτική ο Αριστοτέλης φέρνει τα παραδείγματα
δύο δύο: πέτρα – φωτιά, όραση – ακοή, οικοδόμοι – κιθαριστές (το ένα
παράδειγμα θα ήταν ίσως φτωχό και ανεπαρκές, ενώ τα πολλά,
κουραστικά).
5. Πρώτο και τρίτο πληθυντικό πρόσωπο
- Ο Αριστοτέλης, όταν στην πορεία του στοχαστικού του λόγου αναφέρεται
σε ανθρώπους, χρησιμοποιεί το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: στην
προηγούμενη διδακτική ενότητα βρίσκουμε δύο μ ν, εδώ οχτώ ρήματα
σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο (κομιζόμεθα, ποδίδομεν, λάβομεν,
χρησάμεθα, σχομεν, λαμβάνομεν, μανθάνομεν, γινόμεθα), ενώ και στις
επόμενες ενότητες (τουλάχιστο ως την έκτη) υπάρχουν πολλά ακόμα
ανάλογα παραδείγματα (γινόμεθα, πράττομεν, πεχόμεθα κ.ά.). Όμως ο
λόγος μεταβαίνει στο τρίτο πληθυντικό, όταν αναφέρονται τα
παραδείγματα με τους οικοδόμους και τους κιθαριστές· αλλά και στην επόμενη ενότητα χρησιμοποιείται το τρίτο πληθυντικό, όταν ο Αριστοτέλης
επανέρχεται στα ίδια παραδείγματα (γίνονται, σονται). Η τριτοπρόσωπη
αυτή αναφορά ίσως να οφείλεται στο ότι ο Αριστοτέλης δεν είχε
προσωπική επαφή με τις τέχνες και τους τεχνίτες και ο τομέας αυτός της
ανθρώπινης δραστηριότητας δεν ενέπιπτε στα άμεσα ενδιαφέροντά του.
Ωστόσο, παρατηρούμε ότι εμφανίζεται και πάλι το τρίτο πρόσωπο εκεί που
θα περιμέναμε το πρώτο: στην τέταρτη ενότητα εναλλάσσεται το πρώτο με
το δεύτερο πληθυντικό (γινόμεθα ο μ ν δίκαιοι ο δ δικοι – ο μ ν
γ ρ σώφρονες κα πρ οι γίνονται) και στην έκτη βρίσκουμε τη φράση
γαθ ς νθρωπος γίνεται, ενώ θα περιμέναμε γαθο νθρωποι
γινόμεθα.
- Από τα παραπάνω μπορούμε να εικάσουμε ότι η χρήση του τρίτου
προσώπου δεν υποδηλώνει συνειδητή συμπεριφορά, δηλαδή την
πρόθεση του Αριστοτέλη για αποστασιοποίησή του από τους τεχνίτες,
αφού η ίδια χρήση παρατηρείται και όταν αναφέρεται σε θέματα σχετικά με
την ηθική. Το τρίτο λοιπόν πρόσωπο χρησιμοποιείται μάλλον αυθόρμητα
και ασυναίσθητα, δίνοντας μάλιστα και κάποια ποικιλία στο λόγο.
6. σπερ κα π τ ν λλων τεχν ν
- Παρατηρούμε ότι ο προσθετικός κα είναι περιττός, ενώ ο επιθετικός
προσδιορισμός λλων υποδηλώνει ότι οι αρετές είναι τέχνες, κάτι που
αντιβαίνει στην πραγματικότητα. Επομένως, η πρόταση έπρεπε να είναι
σπερ π τ ν τεχν ν. Εδώ πρέπει να υπομνησθεί ότι τα κείμενα του
Αριστοτέλη που μας έχουν σωθεί ήταν οι προσωπικές σημειώσεις του, τις
οποίες χρησιμοποιούσε για τα μαθήματά του. Είναι φυσικό λοιπόν να
υπάρχουν στις σημειώσεις στοιχεία του όχι και τόσο προσεγμένου
προφορικού λόγου.
7. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Σχετικά με όσα έχουμε μέσα μας από τη φύση, όπως οι αισθήσεις:
προηγείται η ύπαρξή τους και ακολουθεί η ενέργεια, η χρησιμοποίηση, οι
εμπειρίες.
2. Η ηθική πράξη προηγείται και ακολουθεί η ηθική αρετή (τις ηθικές
αρετές δεν τις έχουμε εκ των προτέρων, αλλά τις αποκτούμε, αφού
προηγηθούν οι εμπειρίες, οι επαναλήψεις, η άσκηση).
3. Όσα πρέπει να μάθουμε να τα κάνουμε, τα μαθαίνουμε κάνοντάς τα (π.χ.
γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις κτλ.).

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

ΕΝΟΤΗΤΑ 5^Η

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ

1. Με ποιο κριτήριο µπορεί να αποφανθεί κανείς, σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη, για την οριστική διαµόρφωση των ἕξεων;

2. Ποια παραδείγµατα χρησιµοποιεί ο Αριστοτέλης για να εξηγήσει το κριτήριο της διαµόρφωσης ἕξεων; Συµφωνείτε;

3. Ποια είναι η σχέση µεταξύ ηθικής αρετής και λύπης ή ηδονής και πώς την εξηγεί ο Αριστοτέλης;

4. Πώς αντιλαµβάνεσθε την άποψη ότι η πραγµάτωση της ηθικής αρετής συνεπάγεται ευχαρίστηση για τον άνθρωπο; Μήπως κάποτε συµβαίνει και το αντίθετο, δηλαδή εκείνο που «πρέπει» να κάνουµε - το ηθικώς πράττειν - να µας είναι πιο δυσάρεστο;

ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ

1. ὀρθὴ παιδεία: Ποια είναι η πρώτη σηµασία του επιθέτου ὀρθός; Με ποια σηµασία χρησιµοποιείται στο κείµενο και µε ποιες σήµερα ;

2.  Να εντοπίσετε στο κείµενο τις λέξεις που παρουσιάζουν ετυµολογική συγγένεια µε τις παρακάτω: ασήµαντος, επίγονος, αναµονή, επιδείνωση, εποχή, ανεύθυνος.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

ΕΝΟΤΗΤΑ 3^Η

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ

·         μαρτυρέω-ῶ =βεβαιῶ, ὁμολογῶ.

ομόρρ.: μάρτυρας, μαρτυρία, μαρτύριο, μαρτυρικός, καταμαρτυρώ, ψευδομάρτυρας.

·         νομοθέτης < νόμος + τίθημι.

ομόρρ.: νέμομαι, νομαδικός, νομή, νομίζω, νομικός, νομοσχέδιο, νομοταγής.

·         βούλομαι: βουλή, βούλευμα, βουλευτής, σύμβουλος, κακόβουλος, πρωτοβουλία.

·         φθείρω = ἀπόλλυμι, ἀφανίζω, λυμαίνομαι # σώζω.

ομόρρ.: φθαρτός, φθείρω, άφθαρτος, αδιάφθορος, διαφθείρω, ψυχοφθόρος.

·         κακός = φαῦλος, κακοῦργος, μοχθηρός, πονηρός # ἀγαθός, χρηστός, καλός.

ομόρρ.: κακοκαιρία, κακοποιός, κακουχία, κακούργημα, κακομοίρης, κακόφωνος, κακόψυχος.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

ΕΝΟΤΗΤΑ 2^Η

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ

·         φύσις: φύση, φυσικός, φυσικότητα, φυλλάδιο, φύλλωμα, φυσιογνωμία, φυσιοδίφης, ευφυΐα, κατάφυτος, έμφυτος, εμφύλιος.

·         παραγίγνομαι < παρά + γίγνομαι: γίνομαι, γενέθλια, γενεά, γένος, γνήσιος, γονέας, γόνος, γυναίκα, γαμπρός, αγενής, αγέννητος.

·         δύναμις = ἰσχύς #  ἀδυναμία, ἀσθένεια.

ομόρρ.: δυνατότητα, δυνατός δυναμικός, δυναστεύω, δυνάστης, αδυναμία, αδυνατώ.

·         ἐνέργεια: έργο, εργάζομαι, εργάτης, εργατικότητα, ανεργία, απεργία, εργασιομανής, εργαλειοθήκη, όργανο, οργανισμός.

·         ἀποδίδωμι = δωροῦμαι, ἐπιτρέπω # δέχομαι, λαμβάνω.

ομόρρ.: δόση, δωρεά, δωρίζω, δώρο, ανέκδοτο, αντίδοτο, εκδίδω, ενδίδω, προδότης, αιμοδότης.

·         ὁράω-ῶ = θεῶμαι, θεωρῶ, βλέπω, ἐξετάζω # τυφλώττω.

όραση, όραμα, οραματισμός, πανόραμα, όψη, οπτικός, οφθαλμός, οφθαλμίατρος.

·         ἔχω: σχετικός, ακατάσχετος, σχέδιο, σχεδόν, ενοχή, κατοχή, κατάσχεση, παροχή, περιοχή.

·         ἄλλος = ἀλλότριος, ἀλλοῖος # ἴδιος, οἰκεῖος

ομόρρ.: αλλά, αλλιώς, αλλού, αλλάζω, αλλαγή, αλλοιώνω, αλλοτριώνω, αλλοτρίωση, αλληλοεκτίμηση, αλληλογραφία.

·         σώφρων = ἐχέφρων, συνετός # ἄφρων, ἀσύνετος, μωρός.

ομόρρ.: σωφροσύνη, σωφρονισμός, σωφρονιστικός.

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια

Φιλόλογος