5. ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΟΜΜΑ

Έντονη πολιτικοποίηση εργατών

■ κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20^ου αιώνα

■ αίτια :

> υψηλοί δείκτες ανεργίας

> άθλιες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης

> οι φτωχοί φτωχότεροι, οι πλούσιοι πλουσιότεροι

1918 : ιδρύθηκε το "Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος" (Σ.Ε.Κ.Ε.) από συνέδριο σοσιαλιστών

Βασικές θέσεις του προγράμματός του ήταν :

■ δημοκρατία

■ παροχή εκλογικού δικαιώματος στις γυναίκες

■ αναλογικό εκλογικό σύστημα

■ εθνικοποίηση των μεγάλων πλουτοπαραγωγικών πηγών

■ ως προς την εξωτερική πολιτική :

> ειρήνη

> όχι προσάρτηση εδαφών

> δικαίωμα αυτοδιάθεσης λαών

> για προβλήματα σχετικά με διαμφισβητούμενα εδάφη : δημοψήφισμα.

□ Τ ο Σ.Ε.Κ.Ε.

■ ήταν το πιο αυστηρά οργανωμένο κόμμα

■ ως το 1919 ήταν υπέρ της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας

■ αργότερα υιοθέτησε την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου

■ το 1924 μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (Κ.Κ.Ε.)

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια

Φιλόλογος

4. Ο ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ

α. Από την παραίτηση Βενιζέλου έως τη συνθήκη των Σεβρών

 Ο Βενιζέλος

■ από το 1912, μετά τη σαρωτική νίκη του στις εκλογές

■ ήταν κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού

■ χωρίς ουσιαστική κοινοβουλευτική αντιπολίτευση

Ο Κωνσταντίνος

■ το 1913 διαδέχτηκε στο θρόνο το βασιλιά Γεώργιο Α'

■ έλαβε το αξίωμα του αρχιστρατήγου, από το Βενιζέλο

Ως το 1915 δεν ήρθαν σε σύγκρουση Βενιζέλος — Κωνσταντίνος

Τα κόμματα της αντιπολίτευσης

■ αναγνώριζαν στο βασιλιά το δικαίωμα να επιβάλλει τη δική του άποψη για την εξωτερική πολιτική

■ παρέβλεπαν ότι κάτι τέτοιο ήταν αντισυνταγματικό

■ έτσι ενίσχυσαν εχθρούς της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (κυρίως έναν κύκλο αντιδημοκρατικών αξιωματικών)

Με αφορμή τον Α' παγκόσμιο πόλεμο

■    εκφράστηκαν διαφορετικές απόψεις ως προς τη σκοπιμότητα ή μη της συμμετοχής της Ελλάδας

>  οι Φιλελεύθεροι: τάσσονταν υπέρ της συμμετοχής στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ έτσι προσδοκούσαν εδαφικά οφέλη για την Ελλάδα

>  ο βασιλιάς και το Γενικό Επιτελείο

θεωρούσαν ανεύθυνη τη θέση των Φιλελευθέρων

εκτιμούσαν ότι η έκβαση του πολέμου ήταν αβέβαιη και μπορούσαν να νικήσουν οι Κεντρικές δυνάμεις

ο Κωνσταντίνος έλαβε θέση υπέρ της ουδετερότητας της Ελλάδας, επειδή :

παρά τους δεσμούς του με τη Γερμανία

και δεδομένης της κυριαρχίας της Αγγλίας στην Ανατολική Μεσόγειο

δεν μπορούσε να ζητήσει συμμετοχή στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων

Η εμμονή του Κωνσταντίνου στη θέση αυτή τον οδήγησε να δράσει με τρόπο που υπέσκαπτε τα θεμέλια του πολιτικού συστήματος

ανέπτυξε μυστική διπλωματία εν αγνοία της κυβέρνησης (χωρίς να στερείται πατριωτικών κινήτρων)

κατέφυγε ακόμα και σε παράνομα μέσα (παράδοση απόρρητων διπλωματικών εγγράφων στους Γερμανούς)

το 1915 προκάλεσε δύο φορές παραίτηση της κυβέρνησης

Μετά τη δεύτερη παραίτηση Βενιζέλου

■ προκηρύχθηκαν εκλογές

■ οι Φιλελεύθεροι δεν συμμετείχαν, γιατί θεωρούσαν την ενέργεια του βασιλιά ως παραβίαση του συντάγματος

■ ακολούθησαν εκδηλώσεις βίας και φανατισμού => χάσμα ανάμεσα στις δύο παρατάξεις => κυριαρχία μίσους

 >  για τους βενιζελικούς, όποιος ήταν κατά του πολέμου ήταν και:

> κατά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και κατά των εθνικών συμφερόντ

> για τους αντιβενιζελικούς, οι βενιζελικοί : ήταν βίαιοι πράκτορες της Αντάντ μάχονταν το βασιλιά κατέστρεφαν την ενότητα του έθνους έθεταν σε κίνδυνο το κράτος

■ τα δύο κόμματα διέφεραν όλο και λιγότερο στην πολιτική πρακτική και στην προπαγάνδα

■ παράλληλα ενισχυόταν ο διπολισμός

Στα μέσα του 1916 το Κοινοβούλιο χάθηκε από το προσκήνιο.

Στη διαμάχη πήραν μέρος και στρατιωτικοί

■ δημιούργησαν δύο οργανώσεις αντίθετες μεταξύ τους

■ με βάση το αν τα συμφέροντά τους εξυπηρετούνταν από τον πόλεμο ή την ουδετερότητα

 26 Σεπτεμβρίου 1916 ο Βενιζέλος συγκρότησε δική του κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη

Ο ι συγκρούσεις πήραν διαστάσεις εμφυλίου πολέμου

■ οι αντιβενιζελικοί άσκησαν τρομοκρατία στους αντιπάλους

■ ο Βενιζέλος κήρυξε έκπτωτο το βασιλιά

■ ο βασιλιάς υπό την πίεση της Αντάντ εγκατέλειψε τη χώρα

Οι Φιλελεύθεροι

■ ανέλαβαν τη διακυβέρνηση στην Αθήνα

■ κήρυξαν τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας

■ στο στράτευμα ευνοήθηκαν οι αξιωματικοί της οργάνωσης "Εθνική Άμυνα"

■ παρέτειναν τη θητεία της Βουλής, παρά την πίεση που ασκούσαν τα κόμματα της αντιπολίτευσης

■ οδήγησαν τη χώρα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ

Οι Αντιβενιζελικοί

■ διαφωνούσαν

■ παρακολουθούσαν με δυσαρέσκεια τις εξελίξεις

■ τάσσονταν

> υπέρ της διατήρησης των εκτός Ελλάδος ελληνικών πληθυσμών

>  υπέρ της ευκαιριακής προσάρτησης εδαφών, χωρίς κίνδυνο

Αποκορύφωμα του εθνικού διχασμού, στα 1920

■ η απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου

■ η δολοφονία του Ίωνος Δραγούμη

β. Από τη συνθήκη των Σεβρών έως την ήττα στη Μ. Ασία

Η Συνθήκη των Σεβρών

■ αποτέλεσε τη μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία της Ελλάδας

■ δικαίωσε την τολμηρή πολιτική του Βενιζέλου

■ δημιούργησε την "Ελλάδα των δύο Ηπείρων και των πέντε Θαλασσών" => => το όραμα της Μεγάλης Ιδέας φάνηκε να γίνεται απτή πραγματικότητα.

Οι Φιλελεύθεροι

■ προκήρυξαν εκλογές για αναθεωρητική εθνοσυνέλευση

■ είχαν στόχο

> να νομιμοποιήσουν τις μέχρι τότε ενέργειές τους

> να περιορίσουν τις αρμοδιότητες του βασιλιά

Αποτέλεσμα των εκλογών

■ η συνασπισμένη αντιπολίτευση κέρδισε απροσδόκητα

■ ο Βενιζέλος έφυγε στο εξωτερικό

Η νέα κυβέρνηση

■ έκανε δημοψήφισμα για την επιστροφή του Κωνσταντίνου (η ετυμηγορία υπέρ του βασιλιά)

■ δίστασε να αλλάξει την εξωτερρική πολιτική και να επιδιώξει ειρηνική λύση

Ακολούθησε κατάρρευση του μετώπου => ολοκληρωτική ήττα

25 Ιανουαρίου 1921:

η Αναθεωρητική Συνέλευση που προέκυψε από τις εκλογές του Νοεμβρίου ανακηρύχθηκε Συντακτική επειδή θεωρήθηκε αναγκαίο να αλλάξει εξ ολοκλήρου το σύνταγμα.

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια

Φιλόλογος

3. ΤΑ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΟΜΜΑΤΑ

Τα αριστερά κόμματα

■ ήταν ομάδες με σοσιαλιστικές ιδέες, ξένες προς την κοινωνική βάση στην  απευθύνονταν

■ αντιμετώπιζαν δυσκολίες

> συνεννόησης

> κομματικής συσπείρωσης

Η Κοινωνιολογική Εταιρεία

■ ήταν η σοβαρότερη από τις αριστερές ομάδες

■ ξεκίνησε ως αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος (από μερικούς διανοούμενους), με στόχο

> να προπαγανδίσει πολιτικές θέσεις

> να ιδρύσει κόμμα

■ επιζητούσε

> ισότητα ευκαιριών για όλα τα μέλη της κοινωνίας

> κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής

> διανομή των αγαθών ανάλογα με τις ανάγκες του καθενός

♦ με σταδιακή αναμόρφωση της οικονομίας

♦ και συνταγματική μεταβολή

■ για την πραγματοποίηση των παραπάνω, έπρεπε οι εργάτες :

> να οργανωθούν σε επαγγελματικές ενώσεις

> να ιδρύσουν κόμμα

Μέσα   1910   οι   Κοινωνιολόγοι   ίδρυσαν   το   "Λαικό   Κόμμα"  με   αρχηγό   τον   Αλ. Παπαναστασίου:

Βασικές προγραμματικές δηλώσεις του ήταν :

■ αναμόρφωση του πολιτικού συτήματος

■ επιβολή αρχών κοινωνικής δικαιοσύνης

Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910

■ εξελέγησαν 7 υποψήφιοι του κόμματος

■ παρείχαν κριτική υποστήριξη στους Φιλελευθέρους

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια
Φιλόλογος

2. ΤΑ ΑΝΤΙΒΕΝΙΖΕΛΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ

Τα αντιβενιζελικά κόμματα

■ ήταν τα κόμματα της αντιπολίτευσης

■ ενώνονταν βάσει ενός συντηρητικού προσανατολισμού

■ ομοιότητα με Φιλελευθέρους : δεν ήθελαν να επιστρέψουν στην εποχή προ του 1909

■ διαφορές με Φιλελευθέρους ως προς :

> το εύρος των σχεδιαζομένων μεταρρυθμίσεων

> τις μεθόδους άσκησης της πολιτικής

> απεχθάνονταν τη διαρκή παρέμβαση του κράτους επειδή αυτή θα ενίσχυε την εκτελεστική εξουσία

> επικέντρωναν την προσοχή τους στην επίλυση επίκαιρων προβλημάτων (όχι μακροπρόθεσμη πολιτική)

> εξελίχθηκαν σε κόμματα υπεράσπισης συμφερόντων που κινδύνευαν από την πολιτική των Φιλελευθέρων

> οδηγούνταν διαρκώς σε συντηρητικότερες θέσεις

■ μεταξύ των κομμάτων αυτών :

αδιάλλακτα ήταν τα κόμματα των : Δημητρίου Ράλλη και Κυριακούλη Μαυρομιχάλη

 πιο διαλλακτικό ήταν το κόμμα του Γεωργίου Θεοτόκη

Το ραλλικό κόμμα

■ ήταν αντίθετο προς τον εκσυγχρονισμό

■ ήταν κατά της ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας

(όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τα τέλη του 19^ου αιώνα & όπως το απαιτούσε η μεταρρυθμιστική πολιτική των Φιλελευθέρων)

■ υποστήριζε ότι το Κοινοβούλιο έπρεπε να έχει ισχυρή θέση στο πολιτικό σύστημα

■ έβλεπε στο πρόσωπο του βασιλιά το σύμβολο της εθνικής ενότητας (που ξεπερνούσε τα σύνορα της χώρας)

■ απευθυνόταν :

 στα μεσαία και κατώτερα στρώματα των πόλεων (κατά κύριο λόγο)

στους μικροκαλλιεργητές

επειδή η οικονομική πολιτική των Φιλελευθέρων έδειχνε να ευνοεί κυρίως τα ανώτερα αστικά στρώματα

■ ζητούσε :

>ενίσχυση της παραγωγής αύξηση των θέσεων εργασίας

 => οικονομική ανάπτυξη => εξεύρεση χρημάτων για :

εξοπλισμούς

καταπολέμηση διαφθοράς και πατρωνίας κομμάτων

■ ωστόσο δεν είχε συγκροτημένο πρόγραμμα για την οικονομική ανάπτυξη

Το Εθνικό Κόμμα του Κ. Μαυρομιχάλη

■ δεν διέφερε από το ραλλικό

■ προσπαθούσε να εκμεταλλευτεί τη συμμετοχή του αρχηγού τους στα πολιτικά πράγματα μετά το 1909

■ υποστήριζε την "Ανόρθωση", που εκτιμούσε ότι δεν μπόρεσαν να υλοποιήσουν οι Βενιζελικοί

Το κόμμα του Γ. Θεοτόκη

■ ήταν πιο μετριοπαθές από τα άλλα δύο

■ ζητούσε να διορθώσει αυτά που θεωρούσε λάθη των Φιλελευθέρων

■ συμφωνούσε με την πάση θυσία αύξηση των εξοπλισμών

■ ζητούσε φορολογικές ελαφρύνσεις για τους μικροεισοδηματίες

■ είχε τη μεγαλύτερη εκλογική βάση μεταξύ των αντιβενιζελικών κομμάτων (1909 — 1915)

■ αποτελούσε τον πυρήνα των Αντιβενιζελικών

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια
Φιλόλογος

Δ. ΑΝΑΝΕΩΣΗ – ΔΙΧΑΣΜΟΣ

1. ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ

Πριν από τις εκλογές της 8^ης Αυγούστου 1910

■ δεν είχε συγκροτηθεί κανένα νέο μεγάλο κόμμα που να υποστηρίζει τις μεταρρυθμίσεις που προτάθηκαν το 1909-1910

■ φορείς των νέων ιδεών υπήρξαν ανεξάρτητοι υποψήφιοι, οι οποίοι :

> έβαλαν υποψηφιότητα είτε κατά μόνας, είτε μαζί με άλλους

> διεκδικούσαν τις ψήφους των δυσαρεστημένων εκλογέων από τα άλλα κόμματα χρησιμοποίησαν το γενικό σύνθημα της "ανόρθωσης

> εννοούσαν, ανάλογα με την περιοχή στην οποία ήταν υποψήφιοι και τον πληθυσμό όπου απευθύνονταν :

^·          είτε την υλοποίηση των αιτημάτων των συντεχνιών (όπως εκφράστηκαν στα συλλαλητήρια του 1909)

^·          είτε την επίλυση του αγροτικού ζητήματος (με παροχή γης στους ακτήμονες)

■ υποψηφιότητα έθεσαν σοσιαλιστές, σε ορισμένες εκλογικές περιφέρειες

■ και για πρώτη φορά εμφανίστηκε η σοσιαλδημοκρατική "Κοινωνιολογική Εταιρεία"

■ τα παλαιά κόμματα συμμετείχαν στις εκλογές ως συνασπισμός

Στις εκλογές της 8^ης Αυγούστου 1910, από τις 362 έδρες της Βουλής

■ τα παλαιά κόμματα κέρδισαν τις περισσότερες έδρες (211) [205]

■ Ανεξάρτητοι που ανήκαν στον πολιτικό χώρο των παλαιών κομμάτων κέρδισαν 29 έδρες

■ Ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές κέρδισαν 112 έδρες [160]

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος

■ εξελέγη χωρίς να συμμετέχει στην εκλογική αναμέτρηση  [1^ος στην Αττικοβοιωτία με 32.765 ψ. / 38.000]

■ συσπείρωσε τους εκσυγχρονιστές γύρω από το πρόσωπό του

■ στις 5 Σεπτεμβρίου του 1910

> έκανε την πρώτη δημόσια εμφάνισή του, ως ελλαδίτης πολιτικός, με ομιλία στην πλατεία Συντάγματος

> διατύπωσε προγραμματικές δηλώσεις με τις οποίες υποστήριξε μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις

> στόχευε σε εκσυγχρονισμό του πολιτικού συστήματος, με εξισορρόπηση των συμφερόντων όλων των κοινωνικών στρωμάτων

βασικές θέσεις του προγράμματός του ήταν :

η κοινωνική γαλήνη

 η ελάφρυνση των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων

 ο εκσυγχρονισμός του κρατικού μηχανισμού με σκοπό την αποτελεσματικότερη λειτουργία του

οι στρατιωτικοί εξοπλισμοί για την πραγματοποίηση των εθνικών διεκδικήσεων

υποστήριξε την αναθεώρηση του υπάρχοντος συντάγματος και όχι την ψήφιση νέου, παρά την πίεση των οπαδών του

δεν έθεσε πολιτειακό ζήτημα

προανήγγειλε την ίδρυση ενός κόμματος αρχών 22 Αυγούστου 1910 ιδρύθηκε τυπικά το κόμμα από μέλη της Εθνοσυνέλευσης (κόμμα Φιλελευθέρων)

Σεπτέμβριο του 1910 : παραιτήθηκε η κυβέρνηση Δραγούμη

Ο Βενιζέλος

■ πήρε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στις 6 Οκτωβρίου 1910

■ αντιμετώπιζε προβλήματα σχετικά με την εξασφάλιση ψήφου εμπιστοσύνης

■ προχώρησε σε συννενόηση με το βασιλιά Γεώργιο Α'

σε διάλυση της Βουλής

προκήρυξη νέων εκλογών.

Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910

■ τα παλαιά κόμματα αποφάσισαν να μη συμμετέχουν, επειδή :

αναστατώθηκαν από το διάβημα του Βενιζέλου

θεώρησαν αντισυνταγματική την κίνηση του βασιλιά

■ οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν τη συντριπτική πλειοψηφία των εδρών (307 σε σύνολο 362) =>  ο Βενιζέλος ήταν πλέον ελεύθερος να προχωρήσει στο μεταρρυθμιστικό του έργο

Το πρώτο εξάμηνο του 1911

■ η Βουλή ψήφισε 53 τροποποιήσεις μη θεμελιωδών διατάξεων του συντάγματος

■ δεν έγιναν ριζικές αλλαγές, αντίθετα,

■ ενισχύθηκε η θέση της μοναρχίας

§  επετράπη στο βασιλιά να συμμετάσχει στη διαδικασία της αναθεώρησης, παρά τη συνταγματική απαγόρευση

■ οι σπουδαιότερες τροποποιήσεις αφορούσαν :

> τη διασφάλιση της διάκρισης των εξουσιών

> το ασυμβίβαστο μεταξύ στρατιωτικής & δημοσιοϋπαλληλικής ιδιότητας και βουλευτικού αξιώματος

> τη μονιμότητα δικαστικών και δημοσίων υπαλλήλων

Η κυβέρνηση Βενιζέλου

■ ψήφισε 337 νέους νόμους

■ με αυτούς εισήγαγε μεταρρυθμίσεις που αφορούσαν όλο το φάσμα του δημοσίου και ιδιωτικού βίου

§  διορισμός δημοσίων υπαλλήλων με δημόσιους διαγωνισμούς

§  καθιέρωση κανονισμών εργασίας σε βιοτεχνίες και βιομηχανίες  

§  διανομή γης στη Θεσσαλία

§  αναδιοργάνωση τοπικής αυτοδιοίκησης

§  βελτίωση διαδικασίας απονομής της δικαιοσύνης

§  αναθεώρηση του κανονισμού της Βουλής

(για να διαθέτουν οι υπουργοί περισσότερο χρόνο για κοινοβουλευτικές συζητήσεις) κ.λπ.

Το Μάρτιο του 1912 διενεργήθηκαν νέες εκλογές

■ πήραν μέρος όλες οι πολιτικές παρατάξεις

■ το κόμμα των Φιλελευθέρων ανέδειξε 145 βουλευτές

■ τα άλλα κόμματα μόνο 36

> το κόμμα του Βενιζέλου είχε "ρεύμα"

> η πλειοψηφία των ψηφοφόρων τάχθηκε υπέρ του, επειδή εισηγήθηκε καινοτομίες που γέννησαν την ελπίδα για επίλυση σημαντικών κοινωνικών προβλημάτων

Δομή βενιζελικού κόμματος

■ το κόμμα ήταν προσωποπαγές : ο Βενιζέλος είχε τα πάντα υπό τον έλεγχό του (όπως κι ο Τρικούπης)

> με ισχυρή θέση στο Κοινοβούλιο

> με μεγάλο κύρος

■ οι σύνδεσμοι Φιλελευθέρων που είχαν ιδρυθεί

> δεν έπαιζαν ιδιαίτερο ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής του κόμματος

> δεν διέφεραν από τις τοπικές ομάδες φίλων που σχημάτιζαν τα παραδοσιακά κόμματα

■ 1912 : αναδιοργάνωση κόμματος με ίδρυση Λέσχης Φιλελευθέρων στην Αθήνα και σ' άλλες εκλογικές περιφέρειες

■ οι βενιζελικοί είχαν πλάσει στο νου τους ένα ιδεατό κόμμα κάτι που δεν είχε σχέση με την πραγματικότητα, επειδή η ηγεσία του κόμματος έπρεπε να λαμβάνει υπ' όψιν :

τα κοινωνικά και τοπικά συμφέροντα

τις αντιπαλότητες ανάμεσα στα στελέχη

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια

Φιλόλογος