ΕΝΟΤΗΤΑ 19η
Είδη δημοκρατίας
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Τα είδη της δημοκρατίας
- Στο πλαίσιο της εξέτασης των διαφόρων πολιτευμάτων και των επιμέρους
μορφών του καθενός, ο Αριστοτέλης εξετάζει τα είδη της δημοκρατίας, που είναι
τα ακόλουθα:
α. Η δημοκρατία στην οποία εφαρμόζεται πιστά η αρχή της ι σ ό τ η τ α ς: φτωχοί
και πλούσιοι έχουν τα ίδια δικαιώματα και προνόμια και συμμετέχουν εξίσου στη
διακυβέρνηση του κράτους.
β. Η δημοκρατία στην οποία τα αξιώματα καταλαμβάνονται με κριτήριο την
π ε ρ ι ο υ σ ί α (που θα είναι όχι μεγάλη, όπως συμβαίνει με την ολιγαρχία).
γ. Η δημοκρατία στην οποία τα αξιώματα μπορούν να τα αναλάβουν όλοι οι πολίτες,
φτάνει να μην έχουν ν ο μ ι κ ό κ ώ λ υ μ α. Υπέρτατη αρχή είναι ο ν ό μ ο ς.
δ. Η δημοκρατία στην οποία τα αξιώματα μπορούν να τα αναλάβουν όλοι, φτάνει να
είναι π ο λ ί τ ε ς. Υπέρτατη αρχή είναι και εδώ ο ν ό μ ο ς (η μορφή αυτής
της δημοκρατίας είναι παραλλαγή της προηγούμενης).
ε. Η δημοκρατία στην οποία ισχύουν όλα τα προηγούμενα, όμως υπέρτατη αρχή
είναι όχι ο νόμος αλλά ο λ α ό ς, που κυβερνάει με ψ η φ ί σ μ α τ α με την
επίδραση των δ η μ α γ ω γ ώ ν.
• Στην παρουσίαση των μορφών της δημοκρατίας ο Αριστοτέλης αρχίζει με την
καλύτερη, για να καταλήξει στη χειρότερη μορφή.
2. Ελευθερία και ισότητα
- Στη δημοκρατία υπάρχουν κατά κύριο λόγο η ελευθερία και η ισότητα· αυτό
διατυπώνεται όχι ως άποψη του Αριστοτέλη αλλά ως γνώμη των υποστηρικτών
της δημοκρατίας: ‘’υποστηρίζουν μερικοί’’ (ὑπολαμβάνουσί τινες).
α. Η ελευθερία
- Δύο είναι οι μορφές της ελευθερίας του πολίτη, οι οποίες θεωρούνται στην
αρχαιότητα ως βασικά γνωρίσματα της δημοκρατίας: α) η ατομική ελευθερία:
μπορεί κανείς να ζει όπως ο ίδιος θέλει (ο δούλος δεν είναι ελεύθερος και ζει μὴ
ὡς βούλεται, αντίθετα με τη θέλησή του)· β) η πολιτική ελευθερία: τα πολιτικά
αξιώματα προορίζονται για όλους τους πολίτες, οι οποίοι εναλλάσσονται σ’ αυτά
και στην εξουσία, άρχονται και άρχουν με τη σειρά.
β. Η ισότητα
- Και η ισότητα είναι βασική αρχή της δημοκρατίας· σύμφωνα με αυτή, φτωχοί και
πλούσιοι έχουν τα ίδια δικαιώματα και προνόμια, δεν κυριαρχούν ο ένας στον
άλλο, και, κυρίως, συμμετέχουν εξίσου στη διακυβέρνηση του κράτους.
Με την ευκαιρία της αναφοράς της ελευθερίας και της ισότητας ο Αριστοτέλης
κάνει λόγο και για μια Τρίτη δημοκρατική αρχή, την αρχή της
π λ ε ι ο ψ η φ ί α ς: αφού όλοι είναι ίσοι, επικρατεί η άποψη των περισσότερων
από τους ίσους.
3. Η περιουσία
- Στο δεύτερο είδος δημοκρατίας, για να αναλάβει κάποιος ένα αξίωμα, πρέπει να
έχει περιουσία, έστω μικρή, η οποία, αν κατέβει κάτω από ένα καθορισμένο όριο,
στερεί το δικαίωμα για κατάληψη αξιώματος. Το όριο είναι χαμηλό, γιατί αλλιώς
το πολίτευμα θα μετέπιπτε σε ολιγαρχικό (λίγοι είναι αυτοί που έχουν μεγάλες
περιουσίες).
4. Νόμοι – ψηφίσματα
- Για τους αρχαίους ο νόμος είναι ὁ πάντων βασιλεύς (Πίνδαρος), τύραννος (=
βασιλιάς) τῶν ἀνθρώπων και η δημοκρατία είναι πιο δυνατή στα κράτη στα οποία
οι πολίτες φοβούνται το νόμο. Υπάρχει όμως μια μορφή δημοκρατίας, η
χειρότερη, στην οποία υπέρτατη αρχή δεν είναι ο νόμος με την καθολική και
μόνιμη ισχύ, αλλά ο λαός (βλ. παραπάνω, στο 1ε), που έχει τη δυνατότητα να
παίρνει στην εκκλησία του δήμου αποφάσεις (ψηφίσματα). Τα ψηφίσματα
γίνονται ύστερα από προτάσεις, έχουν μεγαλύτερη ισχύ από το νόμο και πολλές
φορές είναι αντίθετα με τους νόμους του κράτους· όμως αυτές οι αποφάσεις είναι
περιστασιακές και μπορούν να καταργηθούν με άλλες παρόμοιες αποφάσεις, αν
το απαιτήσουν άλλες περιστάσεις.
5. Οι δημαγωγοί
- Όμως ο μεγάλος κίνδυνος σ’ αυτό το είδος της δημοκρατίας είναι οι δημαγωγοί.
Δημαγωγός αρχικά σήμαινε ηγέτης, οδηγητής του λαού (δημαγωγὸς < δῆμος +
ἄγω). Όμως αργότερα (μετά το θάνατο του Περικλή το 429 και οπωσδήποτε στα
χρόνια του Αριστοτέλη) η λέξη είχε αρνητικό περιεχόμενο. Οι δημαγωγοί, έχοντας
το χάρισμα του λόγου, ασκούσαν μεγάλη επιρροή στο λαό και τον κολάκευαν·
λέγοντας πράγματα ευχάριστα σους πολλούς, εκμεταλλεύονταν τη δυνατότητα
για περιστασιακές αποφάσεις και παρέσερναν σε ψηφίσματα που εξυπηρετούσαν
τις προσωπικές φιλοδοξίες και τα συμφέροντα των ίδιων των δημαγωγών και όχι
του λαού.
- Όμως στις δημοκρατικές πόλεις που κυβερνιούνται κατά το νόμο, οι νόμοι είναι
κυρίαρχοι, έχοντας ακλόνητο κύρος και ακατάλυτη ισχύ· δεν αλλάζουν κατά τις
περιστάσεις ή κατά τα συμφέροντα κάποιων ισχυρών ούτε με αποφάσεις της
πλειοψηφίας, που είναι δυνατό να παραπλανηθεί από επιτήδειους πολιτικούς. και
αυτοί είναι υποχρεωμένοι να ακολουθήσουν το νόμο προσαρμόζοντας στις
απαιτήσεις του και μόνο τις υποσχέσεις τους προς το λαό και γενικά τα πολιτικά
τους προγράμματα.
6. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Η ελευθερία και η ισότητα είναι τα βασικά γνωρίσματα της δημοκρατίας.
2. Ελευθερία σημαίνει να ζει κανείς όπως θέλει και να μπορεί να συμμετέχει στη
διακυβέρνηση του κράτους.
3. Στη δημοκρατία φτωχοί και πλούσιοι έχουν τα ίδια δικαιώματα.
4. Στη δημοκρατία ισχύει η αρχή της πλειοψηφίας.
5. Σε κάποια μορφή δημοκρατίας ελλοχεύει ο κίνδυνος των δημαγωγών.
7. Η δομή της ενότητας
- Είδη δημοκρατίας
α. Δημοκρατία με κριτήριο την ισότητα
β. Δημοκρατία με κριτήριο την περιουσία
γ. Δημοκρατία με κριτήριο την απουσία κωλύματος και υπέρτατη αρχή το νόμο
δ. Δημοκρατία με κριτήριο την ιδιότητα του πολίτη και υπέρτατη αρχή το νόμο
ε. Δημοκρατία με κριτήρια τα προηγούμενα αι υπέρτατη αρχή το λαό με τα
ψηφίσματα –Οι δημαγωγοί






ΕΝΟΤΗΤΑ 20


Ερμηνευτικά σχόλια
1. Η θέση του κειμένου μέσα στα Πολιτικά
- Βρισκόμαστε στο όγδοο (Θ’) και τελευταίο βιβλίο των πολιτικών. Έχει προηγηθεί
η διαπραγμάτευση του θέματος του γάμου και της τεκνοποιίας και τώρα είναι σε
εξέλιξη το θέμα της αγωγής των παιδιών και των εφήβων. Στο κείμενο της
εικοστής διδακτικής ενότητας του σχολικού βιβλίου ο Αριστοτέλης διατυπώνει
κάποιους προβληματισμούς σχετικά με το περιεχόμενο της παιδείας και τους
στόχους της εκπαίδευσης, για να συνεχίσει και να τελειώσει όλο το έργο
εξετάζοντας πλατιά τη μουσική ως πρώτιστη παιδευτική αξία.
2. Το κείμενο που προηγείται
- Πριν από το κείμενο της εικοστής διδακτικής ενότητας υπάρχει στα Πολιτικά το
κείμενο του οποίου δίνεται η μετάφραση στα ερμηνευτικά σχόλια του σχολικού
βιβλίου. Σ’ αυτό ο Αριστοτέλης διατυπώνει τις ακόλουθες θέσεις:
α. Πρέπει να υπάρχουν νόμοι του κράτους οι οποίοι θα ρυθμίζουν θέματα της
παιδείας.
β. Η μόρφωση των νέων πρέπει να ταιριάζει με το πολίτευμα του κράτους.
γ. Η παιδεία προετοιμάζει τους νέους για την άσκηση κάποιας τέχνης ή για την
άσκηση της αρετής.
δ. Η παιδεία των νέων πρέπει να είναι μία και ίδια για όλους.
ε. Τα θέματα της παιδείας πρέπει να ανήκουν στην αρμοδιότητα του κράτους (αφού
όλοι οι πολίτες ανήκουν σ’ αυτό).
στ. Το καλύτερο εκπαιδευτικό σύστημα είναι εκείνο των Λακεδαιμονίων.
3. Διαγραμματική παρουσίαση του περιεχομένου
Α. Στην αρχή του κειμένου της εικοστής διδακτικής ενότητας ο Αριστοτέλης
διατυπώνει δύο θέσεις, οι οποίες απορρέουν από τα προηγούμενα:
1. Τα θέματα της παιδείας πρέπει να ρυθμίζονται νομοθετικά.
2. Η παρεχόμενη παιδεία πρέπει να είναι ίδια για όλους.
Β. Στη συνέχεια διατυπώνονται τα ακόλουθα ερωτήματα και οι προβληματισμοί
σχετικά με θέματα της παιδείας:
1. Ποιος πρέπει να είναι ο χ α ρ α κ τ ή ρ α ς της παιδείας.
2. Με ποιον τ ρ ό π ο πρέπει να παρέχεται η παιδεία.
3. Ποιο πρέπει να είναι το π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν ο της παρεχόμενης γνώσης (τί δεῖ
μανθάνειν τοὺς νέους),
α. για να αποκτήσουν αρετή και
β. για να ζουν καλύτερα.
4. Ποιοι πρέπει να είναι οι σ τ ό χ ο ι της παιδείας:
α) η άσκηση του νου ή
β) η διαμόρφωση ηθικού χαρακτήρα.
5. Ειδικά στα χρόνια του Αριστοτέλη δεν είναι ξεκαθαρισμένο ποιο πρέπει να είναι το
περιεχόμενο των γνώσεων και ποιοι οι στόχοι της εκπαίδευσης· δηλαδή πρέπει να
παρέχονται
α. γνώσεις χρήσιμες για τη ζωή με στόχο να μπορούν να ζουν οι νέοι καλύτερα;
β. γνώσεις που οδηγούν στη αρετή, με στόχο την κατάκτησή της;
(και ποιες είναι οι γνώσεις που οδηγούν στην κατάκτηση της αρετής;)
γ. γνώσεις που ασκούν το νου, χωρίς να είναι χρήσιμες στη ζωή;
Γ. Στο τελευταίο μέρος του κειμένου διατυπώνονται και πάλι κάποιες θέσεις:
1. Από τα χρήσιμα πράγματα πρέπει να διδάσκονται στα παιδιά τα πιο αναγκαία.
2. Από αυτά τα χρήσιμα και απόλυτα αναγκαία πρέπει να διδάσκονται στα παιδιά
μόνο
α. όσα ταιριάζουν σε ελεύθερους ανθρώπους, δηλαδή
β. όσα δεν είναι ευτελή, ώστε να σταθούν εμπόδιο για την κατάκτηση της αρετής.
4. Πολιτική θεωρία και παιδεία
- Τα Πολιτικά του Αριστοτέλη είναι ένα έργο με περιεχόμενο πολιτικής θεωρίας.
Εγείρεται λοιπόν το ερώτημα: ποια θέση έχουν τα θέματα παιδείας και
εκπαίδευσης (στόχοι της εκπαίδευσης, περιεχόμενο σπουδών, δημόσιος ή
ιδιωτικός χαρακτήρας της εκπαίδευσης κ.ἀ.) μέσα σε ένα τέτοιο έργο; Η
απάντηση υπάρχει κυρίως μέσα στο μεταφρασμένο κείμενο του πρώτου
ερμηνευτικού σχολίου:
- Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η παιδεία είναι π ο λ ι τ ι κ ό θ έ μ α και σ’ αυτό
συνηγορούν οι ακόλουθοι λόγοι:
􀀹 Η παιδεία έχει μεγάλη σημασία για το πολίτευμα, επειδή, αν παραμεληθεί αυτή,
βλάπτεται το πολίτευμα.
􀀹 Το κράτος είναι αυτό που πρέπει να ρυθμίζει τα θέματα της παιδείας.
􀀹 Όλοι οι πολίτες ανήκουν στο κράτος, επομένως και η παιδεία του καθενός είναι
υπόθεση του κράτους.
􀀹 Σύμφωνα με τα παραπάνω οι πολιτικοί και οι νομοθέτες είναι υποχρεωμένοι να
δείχνουν ενδιαφέρον για τα θέματα της παιδείας.
Είναι λοιπόν αυτονόητο ότι η παιδεία είναι ένα θέμα κατεξοχήν πολιτικό και
εύλογα διερευνώνται τα θέματά της στα Πολιτικά.
5. Παιδεία και κράτος
- Ο Αριστοτέλης συσχετίζει κατηγορηματικά την παιδεία με το κράτος: τα θέματα
της παιδείας και η φροντίδα γι’ αυτή πρέπει να ανήκουν στην αρμοδιότητα του
κράτους (να έχουν δημόσιο χαρακτήρα) και να ρυθμίζονται με νόμους· γι’ αυτό
δεν μπορεί ο καθένας να μορφώνει τα παιδιά του όπως θέλει. ‘’Αφού κανείς
πολίτης δεν πρέπει να πιστεύει ότι ανήκει στον εαυτό του, αλλά, αντίθετα, ότι
όλοι οι πολίτες ανήκουν στην πόλη’’, θα πρέπει η φροντίδα για το κάθε μέλος της
πόλης να είναι κοινή και συνταιριασμένη με τη φροντίδα για το σύνολο.
- Στο μεταφρασμένο κείμενο (στο πρώτο ερμηνευτικό σχόλιο) υπάρχει μια φράση
του Αριστοτέλη, η οποία όμως περικόπτεται από τους συγγραφείς του σχολικού
βιβλίου στη θέση των αποσιωπητικών· η φράση είναι αυτή: ’’οι νέοι πρέπει να
παίρνουν μόρφωση ταιριαστή με το πολίτευμα της πόλης τους…’’. Η άποψη
λοιπόν του Αριστοτέλη είναι ότι το περιεχόμενο της παιδείας πρέπει να είναι
ανάλογο με το είδος του πολιτεύματος, για το συμφέρον του συγκεκριμένου
πολιτεύματος, για να διατηρείται το πνεύμα (το ἦθος) του κάθε πολιτεύματος (δεῖ
γὰρ πρὸς ἑκάστην πολιτείαν παιδεύεσθαι, τὸ γὰρ ἦθος τῆς πολιτείας ἑκάστης τὸ
οἰκεῖον καὶ φυλάττειν εἴωθε τὴν πολιτείαν καὶ καθίστησιν ἐξ ἀρχῆς, οἷον τὸ μὲν
δημοκρατικὸν δημοκρατίαν, τὸ δ’ ὀλιγαρχικὸν ὀλιγαρχίαν). Με άλλα λόγια, στα
δημοκρατικά πολιτεύματα η παιδεία πρέπει να είναι δημοκρατική, στα ολιγαρχικά
ολιγαρχική κ.ο.κ.(γίνεται τώρα άμεσος συσχετισμός όχι παιδείας και κράτους αλλά
παιδείας και πολιτεύματος). Αυτή όμως η σχετικοκρατική θέση στη συνέχεια
διαφοροποιείται, όταν διατυπώνεται η άποψη ότι σε ένα κράτος η παιδεία πρέπει
να είναι μία και η ίδια για όλους, ότι όλοι οι νέοι ενός κράτους πρέπει να
διδάσκονται τα ίδια (μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀναγκαῖον εἶναι – κοινῆ ποιητέον). Με την
τελευταία αυτή θέση του Αριστοτέλη και με τον αποκλεισμό της ιδιωτικής
πρωτοβουλίας η παιδεία αποκτά ενιαίο χαρακτήρα.
- Συνοψίζουμε τις θέσεις του Αριστοτέλη ως προς το δημόσιο χαρακτήρα της
παιδείας:
􀀹 Η φροντίδα για την παιδεία πρέπει να ανήκει στην αρμοδιότητα του κράτους.
􀀹 Τα θέματα της παιδείας πρέπει να ρυθμίζονται με νόμους.
􀀹 Σε ένα κράτος η παιδεία πρέπει να είναι ενιαία, μία και ίδια για όλους τους νέους.
􀀹 Το περιεχόμενο της παιδείας πρέπει να είναι ανάλογο με το είδος του
πολιτεύματος.
• Για να γίνουν εναργέστερα όσα αναφέρονται για το δημόσιο χαρακτήρα της
παιδείας και για την ενιαία διδακτέα ύλη δίνεται από τον Αριστοτέλη ως επαινετό
παράδειγμα το κρατικό εκπαιδευτικό σύστημα των Λακεδαιμονίων.
6. Η παιδεία της εποχής του Αριστοτέλη
- Ως προς την παιδεία που παρέχεται στις μέρες του Αριστοτέλη (ἐμποδὼν παιδεία)
επικρατεί μεγάλη σύγχυση σχετικά με το περιεχόμενο των γνώσεων και κυρίως με
τους σ τ ό χ ο υ ς που πρέπει να έχει η εκπαίδευση. Έτσι, α) άλλοι υποστηρίζουν
ότι η παιδεία πρέπει να κάνει τους νέους ικανούς να εξασφαλίζουν τα χρήσιμα στη
ζωή τους, β) άλλοι να τους ασκεί στην αρετή και γ) άλλοι να τους παρέχει
στοιχεία που απλώς προάγουν τη γνώση (τὰ περιττά).
- Σε ένα άλλο σημείο των Πολιτικών ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι τα αντικείμενα της
παιδείας της εποχής του ήταν α) α ν ά γ ν ω σ η και
γ ρ α φ ή, αντικείμενο χρήσιμο για τη ζωή, β) γ υ μ ν α σ τ ι κ ή, που συντελεί
στην καλλιέργεια της ανδρείας, γ) μ ο υ σ ι κ ή, η οποία είναι χρήσιμη για τη ζωή
και ασκεί ηθική επίδραση, και δ) σ χ έ δ ι ο και
ζ ω γ ρ α φ ι κ ή (όχι πάντα)· και αυτό το αντικείμενο χαρακτηρίζεται χρήσιμο
για τη ζωή. Δεν αναφέρεται η α ρ ι θ μ η τ ι κ ή, επειδή ίσως αυτή στην Αθήνα
διδασκόταν στο σπίτι και όχι στο σχολείο.
7. Η αρετή
- Ο Αριστοτέλης διαπιστώνει ότι στις μέρες του δεν υπάρχει ομοφωνία όχι μόνο ως
προς τους στόχους της εκπαίδευσης αλλά και σχετικά με την αρετή ως
αντικείμενο της παιδείας. Δηλαδή: δεν είναι αποσαφηνισμένο τι πρέπει να
διδάσκονται οι νέοι, για να οδηγηθούν στην αρετή· και αυτό οφείλεται στο ότι
όλοι τιμούν την αρετή, όμως ο καθένας έχει διαφορετική άποψη γι’ αυτήν. Έτσι,
διαφορετικές είναι και οι γνώμες για την άσκησή της.
- Παρόμοιο προβληματισμό είχε διατυπώσει και ο Πλάτωνας στον Λάχη, όπου
αναφέρει ότι: πρέπει να ξέρουμε τι είναι η αρετή, γιατί αλλιώς δεν θα ξέρουμε και
πώς θα υποδείξουμε σε κάποιον τον τρόπο με τον οποίο θα την κατακτήσει πιο
εύκολα.
8. Χρήσιμα, ἀναγκαῖα, ἐλευθέρια
- Είναι αξιοπρόσεχτη η αναφορά του Αριστοτέλη στη διδασκαλία των πραγμάτων
που είναι χρήσιμα για τη ζωή, γιατί τα περιορίζει σε μεγάλο βαθμό: πρέπει βέβαια
να διδάσκονται τα χ ρ ή σ ι μ α, όμως όχι όλα, αλλά από αυτά μόνο όσα είναι
πρώτης πρακτικής α ν ά γ κ η ς· αλλά και αυτά όχι όλα, γιατί άλλα είναι σχετικά
με ασχολίες που ταιριάζουν σε ελεύθερους και άλλα με ασχολίες που ταιριάζουν
σε ανελεύθερους ανθρώπους· επομένως, από τα χρήσιμα και αναγκαία πρέπει να
διδάσκονται όσα ταιριάζουν σε ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς (και όχι τα
ευτελή , που κάνουν τον άνθρωπο αγροίκο και τον εμποδίζουν στην κατάκτηση
της αρετής).
9.Τα κύρια σημεία της ενότητας
- Δίνονται τα κύρια σημεία μόνο του κύριου κειμένου (όχι και εκείνου που υπάρχει
στο πρώτο ερμηνευτικό σχόλιο).
1. Η φροντίδα για την παιδεία πρέπει να ανήκει στην αρμοδιότητα του κράτους.
Συγκεκριμένα:
α. Τα θέματα της παιδείας πρέπει να ρυθμίζονται με νόμους.
β. Σε ένα κράτος η παιδεία πρέπει να είναι ενιαία, μία και η ίδια για όλους τους
νέους.
2. Δεν έχουν όλοι την ίδια γνώμη για τους στόχους που πρέπει να έχει η
εκπαίδευση.
3. Η εκπαίδευση μπορεί να έχει τους ακόλουθους στόχους: την κατάκτηση της
αρετής από τους νέους (τη διαμόρφωση ηθικού χαρακτήρα), τον καλύτερο τρόπο
ζωής, την άσκηση και καλλιέργεια του νου.
4. Δεν έχουν όλοι την ίδια ιδέα για την αρετή.
5. Από τα χρήσιμα οι νέοι πρέπει να διδάσκονται τα αναγκαία, και από αυτά μόνο
όσα ταιριάζουν σε ελεύθερους ανθρώπους.
10. Η δομή της ενότητας
Για τη δομή της ενότητας βλ. παραπάνω, στο 3 (Διαγραμματική παρουσίαση του
περιεχομένου).

ΕΝΟΤΗΤΑ 18η
Πρέπει το πλήθος των πολιτών να ασκεί την πολιτική εξουσία;
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Το θέμα
- Το περιεχόμενο της διδακτικής ενότητας 18 εντάσσεται στη διερεύνηση του
θέματος “τί δεῖ τὸ κύριον εἶναι τῆς πόλεως’’ (ποιοι πρέπει να έχουν την εξουσία
στο κράτος). Ένα από τα επιμέρους θέματα είναι και το θέμα της ενότητας αυτής,
στην οποία εξετάζεται αν πρέπει να κυβερνούν την πόλη οι πολλοί και όχι οι λίγοι
και άριστοι. Ο Αριστοτέλης, μετά τη διατύπωση του θέματος, συμπληρώνει ότι η
άποψη αυτή “παρουσιάζει βέβαια, κάποιες δυσκολίες, περιέχει όμως ίσως και
κάποια αλήθεια’’ (για το “ίσως’’ βλ. παρακάτω, στο 4β).
2. Η άσκηση της εξουσίας από το πλήθος των πολιτών
- Κατά τη διερεύνηση του θέματος εξετάζονται τα πλεονεκτήματα (ίσως και κάποια
μειονεκτήματα) που παρουσιάζουν οι πολλοί, αν έχουν στα χέρια τους την
εξουσία και τη διακυβέρνηση της πόλης. Αν λοιπόν η εξουσία είναι στα χέρια
τους,
α. το κάθε επιμέρους άτομο (πολίτης) μπορεί ναι μην είναι αξιόλογος άνθρωπος (αυτό
είναι αρνητικό στοιχείο), όμως
β. ενωμένοι όλοι μαζί μπορεί σαν σύνολο να είναι καλύτεροι από τους λίγους και
ἀρίστους: ο καθένας διαθέτει ένα μόριο αρετής και φρόνησης και ενωμένοι
γίνονται όλοι μαζί κάτι σαν ένας άνθρωπος, που διαθέτει αθροιστικά πολλαπλάσια
δύναμη και ανάλογη αρετή και εξυπνάδα.
3. Παραδείγματα
- Ο Αριστοτέλης, για να κάνει πιο εύληπτη τη δύναμη και την αξία των πολλών,
φέρνει παραδείγματα, από τα οποία το πρώτο έχει να κάνει πιο πολύ με υλικές
απολαύσεις, το δεύτερο έρχεται από τη μυθολογία και το τρίτο είναι σχετικό με
πνευματικές απολαύσεις:
α. Το υποθετικό –και παραστατικό- παράδειγμα του ενός ανθρώπου με τα πολλά
χέρια και πόδια (= με υπερφυσική σωματική δύναμη), με τις πολλές αισθήσεις και
με τη συσσωρευμένη αρετή και εξυπνάδα, εκφράζει την έννοια της δύναμης και
της υπεροχής. Στη μυθολογία υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα (ο
Απόλλωνας των Λακεδαιμονίων με τα τέσσερα χέρια και αφτιά, οι Ερινύες με τα
πολλά χέρια και πόδια, οι Εκατόγχειρες κ.ά).
β. Οι πολλοί που κυβερνούν το κράτος διαθέτοντας ο καθένας από ένα “μόριο’’
αρετής και φρόνησης, μοιάζουν με τους συνδαιτυμόνες που συνεισφέρουν ο
καθένας ότι μπορεί για ένα κοινό δείπνο· αυτό το δείπνο είναι καλύτερο από
εκείνο που θα γινόταν με τα έξοδα ενός μόνο ανθρώπου (και άλλοι, όπως ο Αριστοφάνης, ο Ευριπίδης και ο Πλάτωνας, έχουν την αντίληψη ότι στο πλήθος
ενυπάρχει αυξημένη σοφία).
γ. Το άλλο παράδειγμα είναι σχετικό με την κρίση των δραματικών αγώνων στην
αρχαία Αθήνα: από έναν μακρότατο κατάλογο Αθηναίων πολιτών εκλέγονταν με
κλήρο δέκα κριτές, ο καθένας από τους οποίους έγραφε την κρίση του σε
πινακίδα· από τις κρίσεις που καταγράφονταν στις πέντε από τις δέκα πινακίδες
προέκυπτε το αποτέλεσμα της κρίσης (αυτοί βέβαια δεν ήταν ‘’ειδικοί’’, με
ιδιαίτερη καλλιέργεια). Έτσι, η τελική κρίση εξέφραζε τη γνώμη όλων των
Αθηναίων θεατών.
- Όταν λοιπόν κυβερνούν οι πολλοί, είναι σαν έναν άνθρωπο με πολλά χέρια, πόδια
κτλ., σαν συνδαιτυμόνες που συνεισφέρουν όλοι για το κοινό δείπνο και σαν τους
κριτές των δραματικών αγώνων.
• Στο συγκεκριμένο θέμα, σχετικά δηλαδή με την αξία της γνώμης των πολλών ως
προς τα θέματα της μουσικής, του θεάτρου και γενικά της τέχνης, διαφορετική
είναι η θέση του Πλάτωνα, ο οποίος στους Νόμους κάνει λόγο για ἀμούσους βοὰς
πλήθους και για τον πολύ όχλο, ο οποίος ‘’είναι καταγέλαστος, αν νομίζει ότι
γνωρίζει αρκετά το αρμονικό και το γεμάτο ρυθμό και τα αντίθετά τους’’ (αλλού
λέει ότι ‘’το κοινό του θεάτρου απέκτησε δυστυχώς φωνή από άφωνο που ήταν
πρώτα’’).
4. Σχολιασμός φράσεων
α. ενωμένοι όλοι μαζί· η αντίληψη ότι με τη λειτουργία των ατόμων ως συνόλου
ξεπερνιούνται οι αδυναμίες του καθενός ατόμου χωριστά, παραπέμπει ίσως σε
χωρίο της Ιλιάδας (Ν 237), όπου ο Ποσειδώνας, θέλοντας να εμψυχώσει τον
Ιδομενέα σε μια μάχη λέει ότι “και οι πιο αδύναμοι, αν ενωθούν, κάτι θα κάνουν
πάντα’’.
β. είναι ενδεχόμενο· παρατηρούμε ότι ο Αριστοτέλης δεν είναι κατηγορηματικός
στη διατύπωση της θέσης ότι πολλοί ενωμένοι ως σύνολο είναι καλύτεροι από
τους λίγους και άριστους. Το ίδιο μπορούμε να παρατηρήσουμε και στην αρχή της
ενότητας, στο σχόλιο μετά τη διατύπωση του θέματος· εκεί αναφέρει ότι “η
άποψη ότι την εξουσία στην πόλη πρέπει μ ά λ λ ο ν να την ασκεί το πλήθος
παρά οι άριστοι.. περιέχει ί σ ω ς και κάποια αλήθεια’’ (στο αρχαίο κείμενο:
τ ά χ α δὲ κἀν ἀλήθειαν). Δε φαίνεται λοιπόν ο Αριστοτέλης να υιοθετεί την
άποψη ανεπιφύλακτα.
γ. όχι σαν άτομα, αλλά σαν σύνολο· “Θυμήσου τον ορισμό που έδωσε
παραπάνω ο Αριστοτέλης για τον πολίτη (στην τελευταία παράγραφο της 16ης
ενότητας): η συμμετοχή των πολιτών στην εκκλησία του δήμου και ο μεγάλος
αριθμός των πολιτών-δικαστών έδειχνε καθαρά πως το σώμα των πολιτών
θεωρούνταν στην Αθήνα ικανό να παίρνει αποφάσεις (χάρη στην “αθροιστικά’’
συσσωρευμένη αρετή και φρόνηση)’’ (βλ. σχολ. βιβλίο, σελ. 203).
5. Η άσκηση της εξουσίας από τους λίγους και άριστους
- Στη συνέχεια εξετάζονται τα πλεονεκτήματα που παρουσιάζουν οι άριστοι, που
είναι λίγοι, αν έχουν αυτοί στα χέρια τους την εξουσία. Οι άριστοι λοιπόν, οι
αξιόλογοι άνθρωποι, είναι ανώτεροι από κάθε επιμέρους άτομο του πλήθους, γιατί
στο πρόσωπό τους συνενώνονται στοιχεία τα οποία στο πλήθος είναι διάσπαρτα
και χάνονται. Παρατηρούμε εδώ ότι δεν αναφέρονται μειονεκτήματα και δε
διατυπώνεται καθαρά από τον Αριστοτέλη καμία επιφύλαξη για τη διακυβέρνηση
του κράτους από τους λίγους και άριστους· όμως εμείς μπορούμε να υποθέσουμε
ως μειονέκτημα ότι τα θετικά στοιχεία τους συνολικά μπορεί να είναι λιγότερα
από εκείνα των πολλών ως συνόλου.
- Για να γίνει πιο εύκολα κατανοητή η διαφορά που έχουν οι αξιόλογοι άνθρωποι
από έναν έναν ξεχωριστά, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δύο αναλογίες:
α. Οι αξιόλογοι άνθρωποι (= λίγοι και άριστοι) μοιάζουν με τους ωραίους ανθρώπους,
με εκείνους που έχουν συγκεντρώσει στο άτομό τους όλα τα γνωρίσματα της
ομορφιάς· ενώ οι πολλοί είναι σαν τους συνηθισμένους ανθρώπους που δεν είναι
τόσο ωραίοι ·αυτοί όμως μπορεί να έχουν μόνο ένα ή, έστω, λίγα ωραία
χαρακτηριστικά, και αυτά να είναι ωραιότερα από τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά
του ωραίου (για παράδειγμα, ομορφιά των μαλλιών).
β. Οι αξιόλογοι άνθρωποι μοιάζουν με ζωγραφιές ανθρώπων τις οποίες φιλοτεχνούν
οι ζωγράφοι, που συγκεντρώνουν σε μιαν εικόνα όλα τα ωραία χαρακτηριστικά
όλων των ωραίων ανθρώπων (από άλλον παίρνουν τα ωραία μάτια, από άλλον
την ωραία μύτη κτλ.). Είναι όμως δυνατό ένας πραγματικός άνθρωπος (ζωντανός,
όχι ζωγραφισμένος) να έχει κάποιο σωματικό μέλος ωραιότερο από το αντίστοιχο
μέλος της εικόνας.
• Στα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα (Γ 10, 2) ο Σωκράτης επισημαίνει σχετικά
με τα έργα του Παρράσιου ότι ο ζωγράφος επιλέγει από πολλούς ανθρώπους ό,τι
πιο όμορφο έχει ο καθένας και αυτά τα συγκεντρώνει σε ένα πρόσωπο της
ζωγραφιάς, ώστε αυτό να φαίνεται πιο όμορφο στο σύνολό του.
6. Συμπέρασμα
- Ο Αριστοτέλης θέλει να πει ότι παρόμοια με αυτά που αναφέρονται στα
παραδείγματα συμβαίνουν και στο δημόσιο βίο. Δηλαδή: είναι δυνατό λίγοι
άνθρωποι αλλά αξιόλογοι να συγκεντρώνουν όλες τις αρετές· μπορεί όμως και
καθένας από τους πολλούς να έχει μία μόνο αρετή σε ανώτερο βαθμό από την
αντίστοιχη αρετή του αξιόλογου ανθρώπου. Όταν λοιπόν το πλήθος συνυπάρχει
σε μια συνέλευση, εφόσον ο καθένας που συμμετέχει στη συνέλευση αυτή έχει
έστω και μία αρετή, στο σύνολό του το πλήθος θα υπερέχει στις αρετές σε
σύγκριση με τους αξιόλογους ανθρώπους.
• Δύο μεταφραστικές εκδοχές
α. Στην Πέμπτη και στην ένατη σειρά της μετάφρασης (βλ. στη σελ. 202 του
σχολικού βιβλίου) υπάρχει η μετοχή ‘’ενωμένοι’’, με την οποία αποδίδεται η
μετοχή του αρχαίου κειμένου συνελθόντας· και οι δύο μετοχές παραπέμπουν στις
συνελεύσεις του δήμου, όπου παίρνονται οι πολιτικές αποφάσεις από το
συγκεντρωμένο και ‘’ενωμένο’’ λαό.
β. Στη 14η σειρά με την έκφραση ‘’είναι ανώτεροι’’ μεταφράζεται το ρήμα του
αρχαίου κειμένου διαφέρουσιν· όμως πολλοί μελετητές έχουν τη γνώμη ότι το
ρήμα δηλώνει απλή διαφορά χωρίς αξιολογικό προσδιορισμό.
7. Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Είναι μάλλον προτιμότερο να ασκούν την εξουσία οι πολλοί παρά οι λίγοι και
άριστοι.
2. Ο καθένας από τους πολλούς μπορεί να μην είναι αξιόλογος, όμως όλοι μαζί
ενωμένοι σαν σύνολο είναι καλύτεροι οι πολλοί από τους λίγους και άριστους.
8. Η δομή της ενότητας
Α. Διατύπωση του θέματος (με σχετική επιφύλαξη)
Β. Η καταλληλότητα των πολλών για τη άσκηση της εξουσίας
- Παραδείγματα
Γ. Η καταλληλότητα των αξιόλογων για την άσκηση της εξουσίας
- Παραδείγματα – αναλογίες

16-17 ΕΝΟΤΗΤΑ
Ερμηνευτικά σχόλια
Ποιος δεν είναι πολίτης
- Συνεχίζοντας τη διερεύνηση της έννοιας ‘’πολίτης’’ (βλ. και στο τέλος της
προηγούμενης διδακτικής ενότητας) ο Αριστοτέλης θα αναφερθεί πρώτα στα
στοιχεία που δεν αποδεικνύουν ότι κάποιος είναι πολίτης, για να δώσει στη
συνέχεια εκείνα που το αποδεικνύουν. Τα στοιχεία λοιπόν που δεν μπορούν να
στηρίξουν τον ορισμό της έννοιας αυτής είναι:
α. Ο τόπος κατοικίας (οὐ τῷ οἰκεῖν που πολίτης ἐστὶν). Ο ορισμός του πολίτη δε
συναρτάται από τον τόπο στον οποίο κατοικεί, αφού κοινότητα κατοικίας έχουν
και οι μέτοικοι και οι δούλοι, που όμως δεν είναι πολίτες.
􀂃 Μέτοικοι ονομάζονταν όσοι κατοικούσαν μόνιμα σε μια πόλη (κυρίως στην
Αθήνα), αλλά προέρχονταν από άλλον ελληνικό τόπο. Αυτοί πλήρωναν κάθε
χρόνο ειδικό φόρο, το μετοίκιον. Ο μέτοικος δεν ήταν κανονικός πολίτης και
υποχρεωνόταν να έχει έναν προστάτην, δηλαδή έναν κανονικό πολίτη, ο οποίος
συναλλασσόταν για λογαριασμό του με το κράτος και έδινε εγγύηση για τη
διαγωγή εκείνου. Συχνά ένας μέτοικος αποκτούσε το δικαίωμα της ισοπολιτείας.
β. Τα δικαιικά δικαιώματα (οὐδ’ οἱ τῶν δικαίων μετέχοντες). Δεν μπορεί επίσης να
είναι κανείς πολίτης, μόνο και μόνο επειδή έχει το δικαίωμα να εμφανίζεται στο
δικαστήριο είτε ως ενάγων είτε ως εναγόμενος, γιατί και κάποιοι κάτοικοι της
πόλης που είναι πολίτες άλλων πόλεων έχουν αυτό το δικαίωμα, ύστερα από
κάποια ειδική συμφωνία ανάμεσα στην πόλη στην οποία διαμένουν και στην πόλη
από την οποία προέρχονται και της οποίας είναι πολίτες.
• ἀπὸ συμβόλων· ‘’σύμβολα'' ήταν ειδικές συμβάσεις, κυρίως εμπορικές, ανάμεσα
σε δύο πόλεις, οι οποίες ρύθμιζαν τις διαδικασίες για αδικήματα εμπορικών κυρίως
συναλλαγών. Σε ένα άλλο σημείο του τρίτου βιβλίου των Πολιτικών ο
Αριστοτέλης αναφέρεται και πάλι στα σύμβολα, φέρνοντας ως παράδειγμα τους
Τυρρηνούς και τους Καρχηδόνιους, οι οποίοι είχαν τέτοιες συμφωνίες μεταξύ
τους, όμως αυτό δε σήμαινε ότι ανήκαν στην ίδια πολιτική κοινωνία.
• Στο κείμενο που παραλείπεται (βλ. τα αποσιωπητικά του σχολικού βιβλίου) ο
Αριστοτέλης αποκλείει την ιδιότητα του πολίτη από τα παιδιά και τους γέροντες.
• Οἱ τῶν δικαίων μετέχοντες…· είναι δύσκολη η κατανόηση και η μετάφραση
της φράσης· αν υπήρχε κόμμα μετά το μετέχοντες, αυτό θα σήμαινε ότι τα άτομα
για τα οποία γίνεται λόγος θα είχαν όλα τα δικαιώματα και η ‘’επεξήγηση’’ που θα
ακολουθούσε θα σήμαινε ότι όλα κι όλα τα δικαιώματα είναι η εμφάνιση κάποιου
στο δικαστήριο (μάλιστα θα ήταν περιττό το οὕτως). Τώρα όμως (χωρίς κόμμα
και με το οὕτως) η γενική τῶν δικαίων είναι α) αντικείμενο της μετοχής οἱ
μετέχοντες και παράλληλα β) γενική διαιρετική (= όσοι μετέχουν σε ένα από τα
δικαιώματα του πολίτη, δηλαδή στο δικαίωμα να εμφανίζονται στο δικαστήριο και
ως εναγόμενοι και ως ενάγοντες).
Πολίτης: Αυτός που μετέχει κρίσεως καὶ ἀρχῆς
- Ύστερα από τον αποκλεισμό του τόπου κατοικίας και των δικαιικών δικαιωμάτων,
με τα οποία δε συναρτάται ο ορισμός της έννοιας '’πολίτης’’, ο Αριστοτέλης
έρχεται στα δύο κυριότερα γνωρίσματα του πολίτη. Πολίτης λοιπόν είναι:
α) αυτός που μπορεί να δικάζει ως μέλος δικαστηρίου (μετέχειν κρίσεως) και
β) αυτός που μπορεί να συμμετέχει στη διοίκηση του κράτους και στα όργανα από
τα οποία λαμβάνονται οι πολιτικές αποφάσεις (βουλή, εκκλησία του δήμου) –
μετέχειν ἀρχῆς.
- Ο πολίτης λοιπόν ορίζεται ως προς το πλαίσιο συμμετοχής του στο πολίτευμα.
Τι είναι η πόλις
- Όπως αναφέρθηκε στην προηγούμενη διδακτική ενότητα, η πόλις είναι όλο και ο
πολίτης μέρος. Έτσι, αφού ορίστηκε εδώ η έννοια πολίτης, μπορεί να οριστεί και
η έννοια πόλις, η οποία είναι το σύνολο των ατόμων που μπορούν να
συμμετέχουν στην πολιτική και στη δικαστική εξουσία· και ακόμα, που είναι
αρκετά και ικανά να εξασφαλίζουν τα πάντα στο κοινό (η συμμετοχή στις
δικαστικές λειτουργίες είναι βασικό στοιχείο για τον ορισμό της έννοιας πολίτης
και για τον Πλάτωνα).
Τα κύρια σημεία της ενότητας
1. Ο τόπος στον οποίο κατοικεί ένα άτομο και το δικαίωμα συμμετοχής σε δίκες δε
στοιχειοθετούν την ιδιότητα του πολίτη.
2. Πολίτης είναι αυτός που μπορεί να συμμετέχει στη δικαστική και στην
πολιτική εξουσία.
3. Πόλις είναι το σύνολο των ατόμων που μπορούν να συμμετέχουν στη δικαστική
και στην πολιτική εξουσία και που μπορούν να εξασφαλίζουν όσα αγαθά
χρειάζονται.
Η δομή της ενότητας
Α. Στοιχεία που δε συνιστούν την έννοια πολίτης
1. Κοινότητα τόπου κατοικίας
2. Το δικαίωμα συμμετοχής σε δίκες
Β. Γνωρίσματα που αποδίδονται στην έννοια πολίτης
1. Δυνατότητα συμμετοχής στη δικαστική εξουσία
2. Δυνατότητα συμμετοχής στην πολιτική εξουσία
Γ. Γνωρίσματα της έννοιας πόλις
1. Αποτελείται από σύνολο ‘’πολιτών’’
2. Το σύνολο αυτό εξασφαλίζει αυτάρκεια


ΕΝΟΤΗΤΑ 17η
Τα ορθά πολιτεύματα και οι παρεκκλίσεις από αυτά
Ερμηνευτικά σχόλια
1. Η αρχή του κειμένου – Το θέμα
α. Στο κείμενο των Πολιτικών που βρίσκεται ανάμεσα στις ενότητες 16 και 17 του
σχολικού βιβλίου, γίνεται λόγος για διάφορα θέματα σχετικά με τον πολίτη, για τις
αρετές του πολίτη ως άρχοντος και ως αρχομένου, για τα είδη του πολίτη, για τον
ορισμό της πολιτείας και του πολιτεύματος –για να διακριθούν στο τέλος τα
πολιτεύματα σε ορθά και σε παρεκβάσεις των ορθών.
- Μια παρατήρηση σχετικά με τη μέθοδο έρευνας: ο Αριστοτέλης, στην πρώτη
φάση της εξέτασης ενός θέματος ξεκαθαρίζει ορισμένα στοιχεία, τα οποία θα
χρησιμοποιήσει στην επόμενη φάση της διερεύνησης του συγκεκριμένου θέματος.
Το ίδιο γίνεται και στο κείμενο της διδακτικής ενότητας 17 του σχολικού βιβλίου
(αρχή του κεφαλαίου 7 του βιβλίου ΙΙΙ των Πολιτικῶν): έχουν ήδη ξεκαθαριστεί
κάποια επιμέρους θέματα και βρισκόμαστε στην αρχή της δεύτερης φάσης της
διερεύνησης της έννοιας της πολιτείας. Αυτό σημασιοδοτείται με τη φράση
Διωρισμένων δὲ τούτων ἐχόμενόν ἐστι τὰς πολιτείας ἐπισκέψασθαι, πόσαι τὸν
ἀριθμὸν καὶ τίνες εἰσι.
- Ο τρόπος αυτός της οργάνωσης και της ερευνητικής πορείας της σκέψης του
Αριστοτέλη φαίνεται και στα προηγούμενα κεφάλαια (4,5 και 6), στην αρχή των
οποίων υπάρχουν αντίστοιχα οι ακόλουθες φράσεις (η σημασία των φράσεων
είναι παρόμοια με αυτή της παραπάνω φράσης):
􀀹 Τῶν δὲ νῦν εἰρημένων ἐχόμενόν ἐστι ἐπισκέψασθαι...
􀀹 Περὶ δὲ τὸν πολίτην λείπεταί τις τῶν ἀποριῶν.
􀀹 Ἐπεὶ δὲ ταῦτα διώρισται, τὸ μετὰ ταῦτα σκεπτέον…
β. Στην αρχή της φράσης της ενότητας, που αναφέρεται παραπάνω (Διωρισμένων…),
δίνεται και το θ έ μ α που θα εξεταστεί, και αυτό είναι: Ο αριθμός των
πολιτευμάτων και η φύση του καθενός (οι μορφές των πολιτευμάτων και τα
γνωρίσματα του καθενός).
2. Οι μορφές των πολιτευμάτων
- Ο Αριστοτέλης, μετά το θέμα, δίνει τη γενική διάκριση των πολιτευμάτων σε δύο
κατηγορίες: σε ο ρ θ ά και στις π α ρ ε κ β ά σ ε ι ς τους (στις παρεκκλίσεις
από τα ορθά).
- Πριν προχωρήσει στη διάκριση των επιμέρους μορφών των πολιτευμάτων, ο
Αριστοτέλης ταυτίζει τις έννοιες πολιτεία και πολίτευμα (με τη σημασία που έχουν
οι λέξεις στην αρχαία ελληνική· η ταύτιση αυτή έχει γίνει στην αρχή του
κεφαλαίου 6 και εδώ επαναλαμβάνεται): πολιτεία λοιπόν και πολίτευμα είναι το
ίδιο (αφού τη μορφή της πολιτείας την προσδιορίζουν το περιεχόμενο, η
οργάνωση και η λειτουργία του πολιτεύματος· πολίτευμα, πάλι, είναι ο τρόπος με
τον οποίο κυβερνιέται μια πόλη, η ύψιστη αρχή στις πόλεις)· και ο φορέας της
ύψιστης αρχής, ο οποίος ασκεί την εξουσία, είναι είτε ένα πρόσωπο είτε λίγα
πρόσωπα είτε το σύνολο των πολιτών. Τα είδη λοιπόν των πολιτευμάτων, κατά
τον Αριστοτέλη, είναι τα ακόλουθα:
ΕΙΔΗ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΩΝ
Α. ΟΡΘΑ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΑ Β. ΠΑΡΕΚΒΑΣΕΙΣ (των ορθών)
1. βασιλεία 1. τυραννίδα
- κυβερνάει ένας (μοναρχία) - κυβερνάει ένας (μοναρχία)
- στόχος: το κοινό συμφέρον - στόχος: το προσωπικό του
συμφέρον
2. αριστοκρατία 2. ολιγαρχία
- κυβερνούν λίγοι - κυβερνούν λίγοι
- στόχος: το κοινό συμφέρον - στόχος: το συμφέρον των λίγων
(των πλουσίων)
3. “πολιτεία’’ 3. “δημοκρατία’’
- κυβερνάει ο λαός - κυβερνάει ο λαός
- στόχος: το κοινό συμφέρον - στόχος: το συμφέρον των
απόρων
3. Τα κριτήρια για τη διάκριση
- Σε ένα πρώτο επίπεδο η διάκριση των πολιτευμάτων γίνεται ως προς τη μορφή
τους, με κριτήριο τον αριθμό των προσώπων που είναι φορείς της εξουσίας
(χωρίς αξιολογικές εκτιμήσεις). Έτσι, διαπιστώνεται ότι η εξουσία ασκείται α) από
ένα πρόσωπο, β) από λίγα πρόσωπα και γ) από το σύνολο των πολιτών.
- Όμως το κύριο κριτήριο, σύμφωνα με το οποίο τα πολιτεύματα διαφοροποιούνται
και διακρίνονται σε ορθά και στις παρεκβάσεις τους, είναι το σ υ μ φ έ ρ ο ν (η
ικανοποίηση του συμφέροντος είναι συστατικό στοιχείο της έννοιας του πολίτη
και γι’ αυτό το λόγο το συμφέρον είναι το κριτήριο). Έτσι, στα ορθά πολιτεύματα
αυτοί που ασκούν την εξουσία αποβλέπουν στην εξυπηρέτηση του κοινού
συμφέροντος, ενώ στις παρεκβάσεις των ορθών πολιτευμάτων αυτοί που ασκούν
την εξουσία αποβλέπουν στην εξυπηρέτηση του δικού τους συμφέροντος: ο
τύραννος αποβλέπει στο δικό του συμφέρον, η ολιγαρχία στο συμφέρον των
πλουσίων και η ''δημοκρατία'' στο συμφέρον των απόρων.
• Εδώ θα περιμέναμε η ολιγαρχία να αποβλέπει στο συμφέρον των λίγων και η
“δημοκρατία’’ στο συμφέρον του πλήθους, όμως η αριθμητική διάκριση
αντικαθίσταται με οικονομική: αντί για τους λίγους αναφέρονται οι πλούσιοι και
αντί για τους πολλούς οι άποροι. Έτσι, το κριτήριο εδώ γίνεται ταξικό (αυτό
βέβαια δε διαφοροποιεί τα γνωρίσματα: οι πλούσιοι είναι οι λίγοι· και οι άποροι, οι
φτωχοί, είναι οι πολλοί).
• Οι παρεκβάσεις των ορθών πολιτευμάτων δεν παρουσιάζονται με θετική εξέταση,
με τον προσδιορισμό των δικών τους γνωρισμάτων, αλλά ως αντίθετες με τα
ορθά πολιτεύματα.
• Η διάκριση των πολιτευμάτων σε τρία ορθά και τρία αντίστοιχα λανθασμένα είναι
παρμένη από τον Πλάτωνα (Πολιτικός 291 d) με τη διαφορά ότι εκείνος
χρησιμοποιεί ως κριτήριο το νόμο, τον οποίο ακολουθούν ή όχι τα πολιτεύματα.
4. Τα ορθά πολιτεύματα και το κοινό συμφέρον
- Έχει αναφερθεί στα προηγούμενα ότι: α) κάθε ανθρώπινη κοινωνία στοχεύει σ’
ένα αγαθό· β) και η πόλις, που είναι η πιο σημαντική ανθρώπινη κοινωνία,
στοχεύει στο κυριότερο αγαθό, στην ευδαιμονία, που πετυχαίνεται, όταν η πόλις
φτάσει στην αυτάρκεια· γ) όμως στην ευδαιμονία της πόλεως δε συμβάλλουν το
ίδιο τα διάφορα συστήματα διακυβέρνησής της· άλλα από αυτά δεν αποβλέπουν
στο συμφέρον του συνόλου των πολιτών, ενώ άλλα διασφαλίζουν το κοινό
συμφέρον -αυτά είναι και οι ορθοί τρόποι διακυβέρνησης της πόλεως, είναι αἱ
ὀρθαὶ πολιτεῖαι.
5. Η αριστοκρατία
- Οι λίγοι, οι οποίοι, όταν κυβερνούν την πόλιν, αποβλέπουν στο κοινό συμφέρον,
είναι οι ἄριστοι· αυτοί, ‘’όπως γράφει αλλού ο Αριστοτέλης, ορίζονται με βάση την
παιδεία, τη μόρφωση που έχουν, η οποία είναι σύμφωνη με το νόμο (ὑπὸ τοῦ
νόμου κειμένη). Από την υπεροχή τους αυτή απορρέει και το γεγονός ότι
ξεπερνούν σε αρετή τους άλλους πολίτες και αποβλέπουν στο κοινό καλό’’ (σχολ.,
σελ. 200).
- Αξίζει να σταθούμε σε μια φράση του κειμένου: ἤ διὰ τὸ τοὺς ἀρίστους ἄρχειν ἤ
διὰ τὸ πρὸς τὸ ἄριστον τῇ πόλει καὶ τοῖς κοινωνοῦσιν αὐτῆς (το όνομα
αριστοκρατία οφείλεται είτε στο ότι κυβερνούν οι άριστοι είτε στο ότι ασκούν την
εξουσία αποβλέποντας σε ότι είναι άριστο για την πόλη και για τα μέλη της). Τα
χαρακτηριστικά του αριστοκρατικού πολιτεύματος που δίνει και το πρώτο και το
δεύτερο σκέλος της φράσης αυτής θα έπρεπε να αποδίδονται σε όλες τις μορφές
των ορθών πολιτευμάτων, ωστόσο φαίνεται ότι προβάλλονται “κατεξοχήν’’ στην
αριστοκρατία.
6. Η ‘’πολιτεία’’
- Η λέξη πολιτεία σημαίνει πολίτευμα (είναι το κοινό όνομα όλων των μορφών των
πολιτευμάτων)· επομένως, το συγκεκριμένο είδος του πολιτεύματος που έχει
αυτό το όνομα εξαίρεται ως το “κατεξοχήν’’ πολίτευμα (σχήμα κατεξοχήν),
δηλαδή το πολίτευμα το οποίο κατά την κοινή αντίληψη είναι το καλύτερο από
όλα τα άλλα (ο όρος χρησιμοποιείται με την ίδια σημασία και από τους ρήτορες
Ισοκράτη και Δημοσθένη). Ωστόσο, όπως αναφέρεται σε άλλα σημεία των
Πολιτικών, το καλύτερο πολίτευμα για τον Αριστοτέλη είναι η μοναρχία, φτάνει
να είναι ο μονάρχης ένα εξαιρετικό πρόσωπο, που θα ξεχωρίζει από τους άλλους
σε αρετή και φρόνηση, ή, αν δεν υπάρχει τέτοιο πρόσωπο, η αριστοκρατία.
Σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο, στις εκφράσεις καλεῖν εἰώθαμεν (= συνηθίζουμε
να ονομάζουμε) και καλεῖται πολιτεία (= πήρε το όνομα ''πολιτεία'') διακρίνεται η
στάση του Αριστοτέλη, ο οποίος δε συμμερίζεται την άποψη πως η πολιτεία είναι
το καλύτερο πολίτευμα (ωστόσο, το καλεῖν εἰώθαμεν αναφέρεται και στα
πολιτεύματα που θεωρεί ο Αριστοτέλης καλύτερα από την πολιτεία).
• Στο σχολικό βιβλίο δίνεται η γνώμη ότι ο όρος πολιτεία θα μπορούσε να αποδοθεί
στη νέα ελληνική με τον όρο συνταγματική δημοκρατία.
7. Η τυραννίδα
- Η λέξη τύραννος αρχικά (ιδιαίτερα στα χρόνια πριν από τον Τρωικό πόλεμο)
δήλωνε το βασιλιά, τον απόλυτο άρχοντα, και με αυτή τη σημασία
χρησιμοποιείται από τον Αισχύλο (ο Δίας είναι τῶν θεῶν τύραννος) και από το
Σοφοκλή (Οἰδίπους τύραννος). Η λέξη όμως αλλάζει σημασία και δηλώνει αυτόν
που πήρε και κρατάει την εξουσία με τη βία, και στη συνέχεια το σφετεριστή της
εξουσίας, τον άδικο και βίαιο άρχοντα (ωστόσο, αναφέρονται και τύραννοι που
άσκησαν σωστά την εξουσία και άφησαν σημαντικό έργο).
8. Η ‘’δημοκρατία’’
- Ο Αριστοτέλης ονομάζει πολιτεία το πολίτευμα που εμείς σήμερα ονομάζουμε
δημοκρατία, ενώ γι’ αυτόν η δημοκρατία είναι παρέκκλιση της πολιτείας, αφού
είναι το πολίτευμα που δεν αποβλέπει στο κοινό αλλά στο μερικό συμφέρον (στο
συμφέρον των απόρων).
- Έτσι, το περιεχόμενο της έννοιας ‘’δημοκρατία’’, όπως αυτό δίνεται από τον
Αριστοτέλη, ξαφνιάζει το σύγχρονο αναγνώστη· ωστόσο ο φιλόσοφος σε άλλο
σημείο των Πολιτικῶν (1290 a 15) αναφέρει μιαν άλλη γενική διάκριση των
πολιτευμάτων, σύμφωνα με την οποία δύο είναι τα κύρια πολιτεύματα, η
δημοκρατία και η ολιγαρχία (τα άλλα πολιτεύματα είναι παραλλαγές τους). Για τα
είδη της δημοκρατίας θα γίνει λόγος και στη μεθεπόμενη διδακτική ενότητα.
9. Η θεωρία και η πραγματικότητα
- Ο Αριστοτέλης ''ολοκληρώνει σε αντιστοιχία προς τα πριν και καταλήγει για το
κριτήριο της ορθότητας, που είναι το κοινό συμφέρον. Το συμπέρασμα αυτό το
εφαρμόζει και στις τρεις μορφές πολιτείας και το θεωρεί λογικά αναγκαίο. Βέβαια
είναι θεωρητικό. Δεν υπεισέρχεται το κριτήριο της αλήθειας, που στη νεότερη
πολιτική επιστήμη συνυπολογίζεται, π.χ. αν ένα ολιγαρχικό καθεστώς πραγματικά
στην πράξη επιδιώκει το συμφέρον όλων, αν μπορεί εξ ορισμού να υπάρξει. Η
αποδοχή ακριβώς ότι μπορεί να υπάρξει είναι θεωρητική (πέρα δηλαδή από κάθε
εμπειρία) και δηλώνει την ορθή πολιτεία (που μπορεί να μην υπάρχει). Ο
Αριστοτέλης εδώ δηλαδή ενδιαφέρεται για τη σύνθεση ενός ορισμού που να λέει,
ποιες είναι ορθές και ποιες όχι και με ποια κριτήρια. Αν υπάρχουν τώρα ορθές, αν
υπήρξαν κάποτε, αν θα υπάρξουν στο μέλλον, είναι άλλο θέμα’’ (Αριστοτέλη
Πολιτικά, βιβλίο Γ – Σύμφωνα με τις παραδόσεις του καθηγητή Γιάννη
Αναστασίου, Ιωάννινα).