Ισοκράτους «Περί Ειρήνης» Παράγραφοι 16, 20 – 21

1. Να μεταφράσετε το χωρίο: «Φημί … συμφερούσας».
(Ìï íÜ äåò 10)
2. Τι προτείνει ο Ισοκράτης και με ποιο σκεπτικό στην παράγραφο 16; Είχε πάντα τις ίδιες
απόψεις; (Ìï íÜ äåò 15)
3. Να παρουσιάσετε τα θετικά αποτελέσματα της ειρήνης λαμβάνοντας υπόψη τις πα -
ραγράφους 20-21:
Αν κάνουμε ειρήνη και συμπεριφερθούμε όπως ορίζουν οι κοινές συνθήκες, θα κατοι-
κούμε στην πόλη μας με μεγάλη ασφάλεια, αφού απαλλαγούμε από πολέμους και κιν-
δύνους και διχόνοια στην οποία τώρα έχουμε περιέλθει. Αντίθετα κάθε μέρα θα γινόμα-
στε πιο πλούσιοι απαλλαγμένοι από τους φόρους και τις τριηραρχίες και τις άλλες
εισφο ρές για τον πόλεμο και ασχολούμενοι με την καλλιέργεια των χωραφιών και τη
ναυτιλία και τις άλλες εργασίες, που έχουν εκλείψει εξαιτίας του πολέμου.
Ακόμη θα δούμε την πόλη μας να έχει διπλάσια έσοδα από όσα έχει τώρα, να είναι
γεμάτη από εμπόρους και ξένους και μετοίκους από τους οποίους έχει ερημωθεί τώρα.
Και το σπουδαιότερο, θα έχουμε συμμάχους όλους τους ανθρώπους όχι με τη βία αλλά
με τη θέλησή τους και δεν θα μας δέχονται όταν είμαστε ασφαλείς εξαιτίας της δύνα -
μής μας, κι όταν θα κινδυνεύουμε θα αποστατούν, αλλά θα συμπεριφέρονται όπως
αρμόζει να συμπεριφέρονται οι αληθινοί φίλοι και σύμμαχοι.
(Ìï íÜ äåò 15)
4. Τι γνωρίζετε για τους επιδεικτικούς λόγους;
(Ìï íÜ äåò 10)
5. Να βρεθούν από το πρωτότυπο κείμενο τύποι που να είναι ετυμολογικά συγγενείς των
παρακάτω λέξεων: αποθήκη, κατάχρηση, γονιός, διάταγμα, εισιτήριο, εφευρέτης, ανα -
φορά.
(Ìï íÜ äåò 10)

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Υποστηρίζω, λοιπόν, ότι πρέπει να κάνουμε ειρήνη όχι μόνο με τους Χίους και τους
Ροδίους και τους Βυζαντίους και τους Κώες, αλλά και με όλους γενικά τους ανθρώπους
και να εφαρμόσουμε τις συνθήκες, όχι αυτές που τώρα κάποιοι έχουν προτείνει, αλλά αυ-
τές που συμφωνήθηκαν με το βασιλιά και τους Σπαρτιάτες, και που επιβάλλουν να είναι
αυτόνομοι οι Έλληνες και να αποχωρήσουν οι φρουρές απ’ τις ξένες πόλεις και ο καθέ-
νας να έχει τη δική του (πόλη). Γιατί δε θα βρούμε ούτε πιο δίκαιες, ούτε περισσότερο
επωφελείς για την πόλη από αυτές (τις συνθήκες).
2. Η παράγραφος 16 αποτελεί την πρόταση (propositio) του ρήτορα, η οποία διατυπώνε -
ται στη μακροσκελή περίοδο «Φημί δ’ οὖν χρῆναι … καί τήν αὑτῶν ἔχειν ἑκάστους». Ο
Ισοκράτης προτείνει τη σύναψη ειρήνης και τη δημιουργία ομαλών σχέσεων όχι μόνο
με τους πρώην συμμάχους (Κώους, Χίους, Ροδίους) που είχαν αποστατήσει από τη β΄
αθηνα3κή συμμαχία αλλά με ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, ώστε να επικρατήσει πολι -
τική σταθερότητα. Υπογραμμίζει τους πιο σημαντικούς όρους ειρήνης που είχε προ -
τείνει και ο ρήτορας Εύβουλος, οι οποίοι προσεγγίζουν τους δυσμενείς, επονείδιστους
όρους της Ανταλκιδείου Ειρήνης. Σύμφωνα μ’ αυτούς κατοχυρώνεται η αυτονομία και
ανεξαρτησία των πόλεων, ότι πρέπει να αποχωρήσουν κάθε είδους στρατιωτικές φρου -
ρές από ξένα εδάφη και να αποδοθούν οι κτήσεις στους νόμιμους κατόχους.
Ο Ισοκράτης συχνά καταδίκαζε κάθε πράξη βιαιότητας από τη μεριά οποιασδήποτε
ελληνικής πόλης εναντίον άλλης ελληνικής. Θεωρούσε ως μόνο επιτρεπτό όπλο την
πειθώ. Η προσφυγή σε χρήση βίας ήταν θεμιτή μόνο όταν οι Έλληνες αγωνίζονταν ενα -
ντίον των βαρβάρων. Έτσι, ο ρήτορας θεωρεί ότι η σύναψη ειρήνης με όλους τους
ανθρώ πους στηρίζεται στις αρχές της δικαιοσύνης και εξυπηρετεί το συμφέρον της πό -
λεως.
Βέβαια τους όρους της Ανταλκιδείου ειρήνης ο Ισοκράτης είχε κατακρίνει στον «Πα -
νη γυρικό» (§116-7) το 380 π.Χ., όπου υπερασπιζόταν το δικαίωμα της Αθήνας να έχει την
ηγεμονία στον ελλαδικό χώρο. Η αλλαγή των πολιτικών του απόψεων οφείλεται στο ότι
η Αθήνα δεν ήταν πλέον η μεγάλη δύναμη του παρελθόντος, οι εμφύλιες διαμάχες των
Ελλήνων είχαν κορυφωθεί την εποχή της συγγραφής του Περί Ειρήνης και στο ότι ήταν
πολύ δύσκολο να αντιμετωπισθεί η περσική απειλή, αν προηγουμένως δεν εδραιωνόταν
η ενότητα των Ελλήνων.
3. Αν συνάψουν ειρήνη και σεβαστούν τις κοινές συνθήκες, η πόλη θα αποκτήσει οικονομι-
κή ευρωστία, αφού θα απαλλαγεί από φόρους και εισφορές για τον πόλεμο, και θα δι -
πλασιάσει τα έσοδά της από την έντονη οικονομική κίνηση από την επάνοδο των εμπό -
ρων, των ξένων και των μετοίκων. Θα ασχολούνται ακόμη με παραγωγικές, ειρηνικές
ενασχολήσεις, όπως η γεωργία, η ναυτιλία, η μεταλλουργία. Έτσι θα τεθούν οι βάσεις
για οικονομική άνοδο και κοινωνική ευδοκίμηση. Επίσης θα υπάρχει ασφάλεια, θα έχουν
ομόνοια μεταξύ τους και θα κερδίσουν αίγλη και υπόληψη ανάμεσα στους άλλους Έλληνες. Επίσης υπογραμμίζει και το ηθικό όφελος μιας σταθερής συμμαχίας που θα
βασίζεται πλέον στην πειθώ, την εκούσια φιλία και θέληση και όχι στη βία. Σύμφωνα με
τον Ισοκράτη, τότε οι σχέσεις με τους συμμάχους θα διέπονται από συνέπεια και
σταθερότητα. Έτσι με την παράθεση των υλικών και ηθικών αγαθών, που θα προκύ -
ψουν, θέλει να εντυπωσιάσει το ακροατήριο και κατ΄ επέκταση να πείσει για την ορθό -
τη τα των θέσεών του.
4. Επιδεικτικοί ή πανηγυρικοί λόγοι, στους οποίους περιλαμβάνονται και οι επιτάφιοι, ήταν
οι εκφωνούμενοι σε διάφορες εορτές και συγκεντρώσεις. Με τους λόγους αυτούς εγκω-
μιάζονται ή επικρίνονται πράξεις και πρόσωπα του παρόντος με συνεχείς αναδρομές
στο παρελθόν και προβλέψεις του μέλλοντος. Ο ρήτορας ζητεί συγχρόνως να επιδείξει
τη ρητορική του δεινότητά και να προκαλέσει τις επευφημίες των ακροατών, χωρίς αυ-
τό να σημαίνει ότι δεν υπηρετεί και συγκεκριμένες πολιτικές σκοπιμότητες. Οι επιδεικτι-
κοί λόγοι είναι εξάλλου, κατά τον Αριστοτέλη, συγγενείς με τους συμβουλευτικούς. Ο
Ισοκράτης κρίνεται ως ο επιφανέστερος εκπρόσωπος του επιδεικτικού γένους.
5. συνθήκαις, χρῆσθαι, γενομέναις, προσταττούσαις, ἐξιέναι, εὑρήσομεν, συμφερούσας.

Ισοκράτους: «Περί Ειρήνης» (Παράγραφοι 14 – 16)

Ἐγώ δ’ οἶδα μέν ὃτι πρόσαντές ἐστίν ἐναντιοῦσθαι ταῖς ὑμετέραις διανοίαις, καί ὃτι
δημοκρατίας οὔσης οὐκ ἔστι παρρησία, πλήν ἐνθάδε τοῖς ἀφρονεστάτοις καί μηδέν ὑμῶν
φροντίζουσιν, ἐν δέ τῷ θεάτρῳ τοῖς κωμῳδιδασκάλοις, ὃ καί πάντων ἐστί δεινότατον, ὃτι
τοῖς μέν ἐκφέρουσι εἰς τούς ἄλλους Ἓλληνας τά τῆς πόλεως ἁμαρτήματα τοσαύτην ἔχετε
χάριν ὃσην οὐδέ τοῖς εὖ ποιοῦσι, πρός δέ τούς ἐπιπλήττοντας καί νουθετοῦντας ὑμᾶς οὕτω
διατίθεσθε δυσκόλως ὥσπερ πρός τούς κακόν τι τήν πόλιν ἐργαζομένους.
Ὅμως δέ καί τούτων ὑπαρχόντων οὐκ ἄν ἀποσταίην ὧν διενοήθην, παρελήλυθα γάρ
οὐ χαριούμενος ὑμῖν οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων, ἀλλ’ ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω γι-
γνώσκων πρῶτον μέν περί ὧν οἱ πρυτάνεις προτιθέασιν, ἔπειτα περί τῶν ἄλλων τῶν τῆς
πόλεως πραγμάτων˙ οὐδέν γάρ ὄφελος ἔσται τῶν νῦν περί τῆς εἰρήνης γνωσθέντων ἤν μή
καί περί τῶν λοιπῶν ὀρθῶς βουλευσώμεθα. Φημί δ’ οὖν χρῆναι ποιεῖσθαι τήν εἰρήνην μή
μόνον πρός Χίους καί Ῥοδίους και Βυζαντίους καί Κῴους ἀλλά πρός ἅπαντας ἀνθρώπους
καί χρῆσθαι ταῖς συνθήκαις μή ταύταις αἷς νῦν τινες γεγράφασιν, ἀλλά ταῖς γενομέναις μέν
πρός βασιλέα και Λακεδαιμονίους, προσταττούσαις δέ τούς Ἓλληνας αὐτονόμους εἶναι καί
τάς φρουράς ἐκ τῶν ἀλλοτρίων πόλεων ἐξιέναι καί τήν αὑτῶν ἔχειν ἑκάστους, τούτων γάρ
οὔτε δικαιοτέρας εὑρήσομεν οὔτε μᾶλλον τῇ πόλει συμφερούσας.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
1. Να μεταφράσετε το χωρίο: «Ὅμως δε καί τούτων…ὀρθῶς βουλευσώμεθα»
(Ìï íÜ äåò 10)
2. Ποια δυσκολία επισημαίνει ο ρήτορας στην παράγραφο 14 δείχνοντας ότι έχει επίγνωση
αυτής και πώς τη διαχειρίζεται;
3. Να σκιαγραφήσετε το ήθος του Ισοκράτη, όπως διαγράφεται στις παραγράφους 15-16 και να
παρατηρήσετε τους εκφραστικούς τρόπους που χρησιμοποιεί για να προσδώσει έμφαση
στις απόψεις που πρεσβεύει.
(Ìï íÜ äåò 10)
4. Τι προτείνει ο Ισοκράτης και με ποιο σκεπτικό στην παράγραφο 16; Είχε πάντα τις ίδιες
απόψεις;
(Ìï íÜ äåò 10)
5. Τι γνωρίζετε για τους επιδεικτικούς λόγους;
(Ìï íÜ äåò 10)
6. Να βρεθούν από το πρωτότυπο κείμενο τύποι που να είναι ετυμολογικά συγγενείς των
παρακάτω λέξεων: διάστημα, φάσμα, αποθήκη, εγκατάλειψη, κατάχρηση, γονιός, διά-
ταγμα, εισιτήριο, εφευρέτης, αναφορά.
(Ìï íÜ äåò 10)

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Όμως, μολονότι υπάρχουν αυτά, δε θα μπορούσα να απομακρυνθώ απ’ όσα σκέφτηκα.
Γιατί έχω ανέβει στο βήμα, όχι για να σας γίνω ευχάριστος, ούτε για να επιζητήσω την
εκλογή μου ως άρχοντα, αλλά για να εκφράσω τη γνώμη μου γι’ αυτά που τυχαίνει να
γνωρίζω, πρώτα σχετικά με όσα προτείνουν οι πρυτάνεις, έπειτα σχετικά με τις υπόλοι-
πες υποθέσεις της πόλης· γιατί δε θα υπάρξει κανένα όφελος από όσα αποφασίστηκαν
τώρα για την ειρήνη, αν δεν αποφασίσουμε σωστά και για τα υπόλοιπα.
2. Καθώς το προοίμιο του λόγου πλησιάζει προς το τέλος, ο ρήτορας δηλώνει ότι έχει
επίγνωση των δυσκολιών, που θα αντιμετωπίσει στην προσπάθεια του να πείσει τους
Αθηναίους για την ειρήνη. Διακηρύσσει ότι στην εποχή του δεν υπάρχει παρρησία, πλή-
ρης ελευθερία λόγου, το βασικό πολιτικό δικαίωμα στο πλαίσιο του δημοκρατικού πολι-
τεύματος. Την αντίφαση αυτή την υπογραμμίζει με τη χρήση της εναντιωματικής με-
τοχής (δημοκρατίας οὔσης), ενώ αμέσως μετά οδηγείται στην υπερβολή ισχυριζόμενος
ότι μόνο οι αφρονέστατοι μπορούν να εκφράζουν θαρραλέα τη γνώμη τους στην
Εκκλησία του Δήμου και οι κωμικοί ποιητές στο θέατρο.
Αποκορύφωση της δυσχερούς αυτής κατάστασης είναι η παράλογη συμπεριφορά των
Αθηναίων: «ὃ καί πάντων ἐστί δεινότατον, ὃτι τοῖς μέν ἐκφέρουσι … οὐδέ τοῖς εὖ ποιοῦσι, πρός
δέ τούς ἐπιπλήττοντας … ἐργαζομένους». Στο σημείο αυτό ο ρήτορας επικρίνει την απε-
ρίσκεπτη συμπεριφορά των συμπολιτών του «πρός τούς νουθετοῦντας»: έτσι
προδιαθέτει το ακροατήριο (αναγνώστες), προς μετριασμό της δυσάρεστης εντύπωσης
που θα προκαλέσουν τα λεγόμενά του και αποφυγή αποδοκιμασιών, αφού θα προτείνει
στους συμπολίτες του τη σύναψη ειρήνης και την εγκατάλειψη της θαλάσσιας ηγεμονίας,
θέματα ιδιαίτερα ακανθώδη που αντίκεινται στην ισχύουσα εξωτερική πολιτική της Αθήνας.
3. Ο Ισοκράτης δηλώνει κατηγορηματικά ότι θα επιμείνει στις απόψεις του, παρόλο που το
πολιτικό κλίμα είναι αρνητικό. Έχει επίγνωση των δυσκολιών, που θα αντιμετωπίσει στην προσπάθεια του να πείσει τους Αθηναίους. Με τη φράση «παρελήλυθα γάρ οὐ χαριούμε-
νος ὑμῖν οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων, ἀλλ’ ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω γιγνώσκων» τονίζει
την ειλικρίνεια και την ανιδιοτέλεια των προθέσεών του. Είναι αποφασισμένος να πα-
ρουσιάσει τις θέσεις του, ακόμη κι αν αυτές είναι επικριτικές για τους Αθηναίους. Θα τολ-
μήσει μάλιστα να τους ψέξει για την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά τους προς τους ρήτο-
ρες και την επιπόλαιη αντιμετώπιση σοβαρών υποθέσεων. Δεν επιζητεί την επιδοκιμασία
του ακροατηρίου, γιατί δεν πρόκειται να ζητήσει κάτι προς ίδιον όφελος. Είναι ένας ανυ-
στερόβουλος υπερασπιστής του δημόσιου συμφέροντος, οι προθέσεις του είναι αγνές
και καταδεικνύουν την ανησυχία του για την πόλη και τη φιλοπατρία του. Δεν θα κολα-
κεύσει τους Αθηναίους για να γίνει αρεστός, αλλά αντιθέτως θα μιλήσει ευθύβολα και με
απόλυτη σαφήνεια. Είναι συνετός, ορθολογιστής, σταθμίζει με ακρίβεια τα δεδομένα
και θεωρεί ότι η πρότασή του για μια γεκικευμένη ειρήνη είναι προς όφελος της πόλης.
Για να προσδώσει έμφαση στις απόψεις του αρχίζει την παράγραφο 15 με μια ισχυρή
αντίθεση «Ὅμως δε» που δείχνει το κλίμα της εποχής. Η εναντίωση δηλώνεται και με την
εσωτερική σχέση των ρηματικών τύπων της περιόδου. Από τη μια πλευρά θέτει την ενα-
ντιωματική γενική απόλυτη μετοχή «τούτων ὑπαρχόντων», που δείχνει το πολιτικό κλίμα
της εποχής και από την άλλη πλευρά τη φράση «οὐκ ἄν ἀποσταίην ὧν διενοήθην», που
καταδεικνύει την αταλάντευτη θέλησή του να μείνει πιστός στις απόψεις του. Βαρύνου-
σα σημασία έχουν και οι τρεις τελικές μετοχές που έπονται. Στις δύο πρώτες έχουμε
αποφατική σύνδεση «οὐ χαριούμενος ὑμῖν οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων», και στην τρίτη
αντιθετική σύνδεση με τις δύο προηγούμενες «ἀλλ’ ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω γι-
γνώσκων» (Σχήμα κατ’ άρση και θέση).
Άξια αναφοράς είναι και η λεκτική κλιμάκωση με τη σταδιακή αύξηση των συλλαβών:
«οὐ χαριούμενος ὑμῖν» (8 συλλαβές), «οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων» (10 συλλαβές),
«ἀλλ’ ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω γιγνώσκων» (15 συλλαβές). Έτσι διακηρύσσει με σαφή
τρόπο ότι δεν έχει σκοπό να κολακεύσει, ούτε υπολογίζει το πολιτικό κόστος. Επίσης
με τη χρήση α΄ πληθυντικού προσώπου (ὀρθῶς βουλευσώμεθα) θέτει προ των ευθυνών
τους όλους τους Αθηναίους πολίτες, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου. Το μέλλον
της Αθήνας εξαρτάται από την ορθή κρίση και τις έλλογες αποφάσεις όλων.
4. Η παράγραφος 16 αποτελεί την πρόταση (propositio) του ρήτορα η οποία διατυπώνεται
στη μακροσκελή περίοδο «Φημί δ’ οὖν χρῆναι … καί τήν αὑτῶν ἔχειν ἑκάστους». Ο Ισο-
κράτης προτείνει τη σύναψη ειρήνης και τη δημιουργία ομαλών σχέσεων όχι μόνο με
τους πρώην συμμάχους (Κώους, Χίους, Ροδίους) που είχαν αποστατήσει από τη β΄ αθη-
ναϊκή συμμαχία αλλά με ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, ώστε να επικρατήσει πολιτική
σταθερότητα. Υπογραμμίζει τους πιο σημαντικούς όρους ειρήνης που είχε προτείνει και
ο ρήτορας Εύβουλος, οι οποίοι προσεγγίζουν τους δυσμενείς, επονείδιστους όρους της
Ανταλκιδείου Ειρήνης. Σύμφωνα μ’ αυτούς κατοχυρώνεται η αυτονομία και ανεξαρτησία των πόλεων, πρέπει να αποχωρήσουν κάθε είδους στρατιωτικές φρουρές από ξένα εδά-
φη και να αποδοθούν οι κτήσεις στους νόμιμους κατόχους.
Ο Ισοκράτης συχνά καταδίκαζε κάθε πράξη βιαιότητας από τη μεριά οποιασδήποτε
ελληνικής πόλης εναντίον άλλης ελληνικής. Θεωρούσε ως μόνο επιτρεπτό όπλο την πει-
θώ. Η προσφυγή σε χρήση βίας ήταν θεμιτή μόνο όταν οι Έλληνες αγωνίζονταν εναντίον
των βαρβάρων. Έτσι, ο ρήτορας θεωρεί ότι η σύναψη ειρήνης με όλους τους ανθρώπους
στηρίζεται στις αρχές της δικαιοσύνης και εξυπηρετεί το συμφέρον της πόλεως.
Βέβαια τους όρους της Ανταλκιδείου ειρήνης ο Ισοκράτης είχε κατακρίνει στον
Πανηγυρικό (§116-7) το 380 π.Χ., όπου υπερασπιζόταν το δικαίωμα της Αθήνας να έχει
την ηγεμονία στον ελλαδικό χώρο. Η αλλαγή των πολιτικών του απόψεων οφείλεται
στο ότι η Αθήνα δεν ήταν πλέον η μεγάλη δύναμη του παρελθόντος, οι εμφύλιες δια-
μάχες των Ελλήνων είχαν κορυφωθεί την εποχή της συγγραφής του Περί Ειρήνης και
στο ότι ήταν πολύ δύσκολο να αντιμετωπισθεί η περσική απειλή, αν προηγουμένως
δεν εδραιωνόταν η ενότητα των Ελλήνων.
5. Επιδεικτικοί ή πανηγυρικοί λόγοι, στους οποίους περιλαμβάνονται και οι επιτάφιοι, ήταν
οι εκφωνούμενοι σε διάφορες εορτές και συγκεντρώσεις. Με τους λόγους αυτούς εγκω-
μιάζονται ή επικρίνονται πράξεις και πρόσωπα του παρόντος με συνεχείς αναδρομές στο
παρελθόν και προβλέψεις του μέλλοντος. Ο ρήτορας ζητεί συγχρόνως να επιδείξει τη
ρητορική του δεινότητά και να προκαλέσει τις επευφημίες των ακροατών, χωρίς αυτό να
σημαίνει ότι δεν υπηρετεί και συγκεκριμένες πολιτικές σκοπιμότητες. Οι επιδεικτικοί λό-
γοι είναι εξάλλου, κατά τον Αριστοτέλη, συγγενείς με τους συμβουλευτικούς. Ο Ισοκράτης
κρίνεται ως ο επιφανέστερος εκπρόσωπος του επιδεικτικού γένους.
6. ἀποσταίην, ἀποφανούμενος, προτιθέασιν, λοιπῶν, χρῆσθαι, γενομέναις, προσταττούσαις,
ἐξιέναι, εὑρήσομεν, συμφερούσας.

ΑΔΙΔΑΚΤΟ
Ἐγώ δέ μεγίστην μέν ἡγοῦμαι συμμαχίαν εἶναι καί βεβαιοτάτην τό τά δίκαια πράττειν –
εἰκός γάρ καί τήν τῶν θεῶν εὔνοιαν γενέσθαι μετά τούτων, εἴπερ χρή περί τῶν μελλόντων
τεκμαίρεσθαι τοῖς ἤδη γεγενημένοις-, πρός δέ ταύτῃ τό καλῶς πολιτεύεσθαι καί σωφρόνως
ζῆν καί μεχρί θανάτου μάχεσθαι τοῖς πολεμίοις ἐθέλειν καί μηδέν οὕτω δεινόν νομίζειν ὡς
τό κακῶς ἀκούειν ὑπό τῶν πολιτῶν· ἅ μᾶλλον ἡμῖν ἤ τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις ὑπάρχει. Μεθ’
ὧν ἐγώ πολύ ἄν ἥδιον πολεμοίην ἤ μετά πολλῶν μυριάδων· οἶδα γάρ καί τούς πρώτους
ἡμῶν εἰς ταύτην τήν χώραν ἀφικομένους οὐ τῷ πλήθει τῶν ἄλλων περιγενομένους, ἀλλά
ταῖς ἀρεταῖς ταῖς ὑπ’ ἐμοῦ προειρημέναις.
( Ἰσοκράτης, Ἀρχίδαμος, 58-60)
περιγίγνομαι: υπερτερώ, ξεπερνώ

1. Να μεταφραστεί στη νέα ελληνική γλώσσα το παραπάνω απόσπασμα.
(Ìï íÜ äåò 20)
2. α. Να γραφούν οι τύποι που ζητούνται των παρακάτω ρημάτων και ρηματικών τύπων
(στη φωνή που βρίσκονται):
ζῆν: β΄ ενικό πρόσωπο Προστακτικής ενεστώτα.
μάχεσθαι: β΄ ενικό πρόσωπο Οριστικής ενεστώτα.
οἶδα: γ΄ ενικό πρόσωπο Ευκτικής ενεστώτα.
ἀφικομένους: γ΄ πληθυντικό πρόσωπο Οριστικής παρακειμένου.
περιγενομένους: β΄ ενικό πρόσωπο Προστακτικής αορίστου β΄.
προειρημέναις: α΄ πληθυντικό πρόσωπο Υποτακτικής αορίστου β΄.
β. Να γραφεί η πτώση που ζητείται για κάθε τύπο:
μεγίστην: αιτιατική ενικού, στο ίδιο γένος του συγκριτ. βαθμού.
ταύτῃ: ονομαστική πληθυντικού στο ίδιο γένος.
τῶν πολιτῶν: κλητική ενικού.
τῷ πλήθει: η ίδια πτώση του άλλου αριθμού.
(Ìï íÜ äåò 10)
3. α. Να αναγνωριστούν συντακτικώς οι τύποι:
βεβαιοτάτην, τά δίκαια, γενέσθαι, τοῖς πολεμίοις, ἤ τοῖς ἀνθρώποις, ὑπ’ ἐμοῦ
β. τοῖς γεγενημένοις, περιγενομένους: Να χαρακτηριστούν συντακτικώς οι μετοχές
και να αναλυθούν στις αντίστοιχες προτάσεις.
(Ìï íÜ äåò 10)

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Εγώ όμως νομίζω ότι είναι πολύ σπουδαία και σταθερή συμμαχία το να πράττει κανείς τα
δίκαια –γιατί είναι φυσικό και η εύνοια των θεών να βρίσκεται μαζί μ’αυτά, αν βέβαια
πρέπει να βγάζει κανείς συμπεράσματα για τα μελλοντικά απ’ όσα έχουν ήδη συμβεί–,
και επιπροσθέτως (είναι πολύ σπουδαία...συμμαχία) το να πολιτεύεται σωστά και να ζει
με σύνεση και να θέλει να πολεμά τους εχθρούς μέχρι το θάνατο και να μη θεωρεί τίπο-
τα τόσο φοβερό, όσο το να κακολογείται από τους συμπολίτες του· αυτά τα έχουμε
εμείς περισσότερο παρά οι υπόλοιποι άνθρωποι. Με αυτούς εγώ πολύ πιο ευχάριστα θα
πολεμούσα παρά με πολλές χιλιάδες· γιατί γνωρίζω ότι και όσοι από εμάς έφτασαν
πρώτοι σε αυτήν τη χώρα δεν ξεπέρασαν τους άλλους σε πλήθος, αλλά στις αρετές που
έχω αναφέρει προηγουμένως.
2. á. ζῆ (ζῆθι)
μάχει / ῃ
εἰδείη
ἀφιγμένοι εἰσίν
περιγενοῦ
προειπώμεθα
â. τήν μείζονα ή μείζω
αὗται
(ὦ) πολῖτα
τοῖς πλήθεσιν
3. α. βεβαιοτάτην: επιθετικός προσδιορισμός στο «συμμαχίαν».
τά δίκαια: αντικείμενο σύστοιχο στο «πράττειν».
γενέσθαι: υποκείμενο στην απρόσωπη έκφραση «εἰκός (ἐστί)», τελικό απαρ., σχέση
ετεροπροσωπίας (υποκ. απαρ. «τήν εὔνοιαν»).
τοῖς πολεμίοις: αντικείμενο στο απαρ. «μάχεσθαι».
ἤ τοῖς ἀνθρώποις: δοτική προσωπική κτητική στο «ὑπάρχει» και β΄ όρος σύγκρισης
που εκφέρεται με ἤ και ομοιόπτωτα σε σχέση με τον πρώτο (α΄ όρος: ἡμῖν).
ὑπ’ ἐμοῦ: εμπροθ. προσδιορισμός του ποιητικού αιτίου.
β. τοῖς γεγενημένοις: επιθετική μετοχή.
ανάλυση: τούτοις ἅ γεγένηται (αττική σύνταξη λόγω ουδετέρου).
περιγενομένους: κατηγορηματική μετοχή (συνημμένη στο αντικ. του ρήματος «τούς
ἀφικομένους»).
ανάλυση: «...ὅτι οἱ ἀφικόμενοι...περιεγένοντο».

Ισοκράτους: «Περί Ειρήνης» (Παράγραφοι 15 – 16)

Ὅμως δέ καί τούτων ὑπαρχόντων οὐκ ἄν ἀποσταίην ὧν διενοήθην, παρελήλυθα γάρ οὐ
χαριούμενος ὑμῖν οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων, ἀλλ’ ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω γιγνώσκων
π ρῶτον μέν περί ὧν οἱ πρυτάνεις προτιθέασιν, ἔπειτα περί τῶν ἄλλων τῶν τῆς πόλεως
πραγμάτων˙ οὐδέν γάρ ὄφελος ἔσται τῶν νῦν περί τῆς εἰρήνης γνωσθέντων ἤν μή καί περί τῶν
λοιπῶν ὀρθῶς βουλευσώμεθα. Φημί δ’ οὖν χρῆναι ποιεῖσθαι τήν εἰρήνην μή μόνον πρός Χίους
καί Ῥοδίους και Βυζαντίους καί Κῴους ἀλλά πρός ἅπαντας ἀνθρώπους καί χρῆσθαι ταῖς
συνθήκαις μή ταύταις αἷς νῦν τινες γεγράφασιν, ἀλλά ταῖς γενομέναις μέν πρός βασιλέα και Λα-
κεδαιμονίους, προσταττούσαις δέ τούς Ἓλληνας αὐτονόμους εἶναι καί τάς φρουράς ἐκ τῶν
ἀλλοτρίων πόλεων ἐξιέναι καί τήν αὑτῶν ἔχειν ἑκάστους, τούτων γάρ οὔτε δικαιοτέρας
εὑρήσομεν οὔτε μᾶλλον τῇ πόλει συμφερούσας..

1. Να μεταφράσετε το χωρίο: «Ὅμως δε καί τούτων…ὀρθῶς βουλευσώμεθα»
(Μονάδες 10)
2. Να σκιαγραφήσετε το ήθος του Ισοκράτη, όπως διαγράφεται στις παραγράφους 15-16 και
να παρατηρήσετε τους εκφραστικούς τρόπους που χρησιμοποιεί για να προσδώσει έμφα-
ση στις απόψεις που πρεσβεύει.
(Μονάδες 15)
3. Τι προτείνει ο Ισ οκράτης και με ποιο σκεπτικό στην παράγραφο 16; Είχε πάντα τις ίδιες
απόψεις;
(Μονάδες 15)
4. Τι γνωρίζετε για τους επιδεικτικούς λόγους;
(Μονάδες 10)
Να βρεθούν από το πρωτότυπο κείμενο τύποι που να είναι ετυμολογικά συγγενείς των πα-
ρακάτω λέξεων: διάστημα, φάσμα, αποθήκη, εγκατάλειψη, κατάχρηση, γονιός, διάταγ-
μα, εισιτήριο, εφευρέτης, αναφορά.
(Μονάδες 10)

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Όμως, μολονότι υπάρχουν αυτά, δε θα μπορούσα να απομακρυνθώ απ’ όσα σκέφτηκα.
Γιατί έχω ανέβει στο βήμα, όχι για να σας γίνω ευχάριστος, ούτε για να επιζητήσω την εκλο-
γή μου ως άρχοντα, αλλά για να εκφράσω τη γνώμη μου γι’ αυτά που τυχαίνει να γνωρίζω,
πρώτα σχετικά με όσα προτείνουν οι πρυτάνεις, έπειτα σχετικά με τις υπόλοιπες
υποθέσεις της πόλης˙ γιατί δε θα υπάρξει κανένα όφελος από όσα αποφασίστηκαν τώρα
για την ειρήνη, αν δεν αποφασίσουμε σωστά και για τα υπόλοιπα.
2. Ο Ισοκράτης δηλώνει κατηγορηματικά ότι θα επιμείνει στις απόψεις του, παρόλο που το
πολιτικό κλίμα είναι αρνητικό. Έχει επίγνωση των δυσκολιών, που θα αντιμετωπίσει στην
προσπάθεια του να πείσει τους Αθηναίους. Με τη φράση «παρελήλυθα γάρ οὐ χαριούμενος
ὑμῖν οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων, ἀλλ’ ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω γιγνώσκων» τονίζει
την ειλικρίνεια και την ανιδιοτέλεια των προθέσεών του. Είναι αποφασισμένος να παρου-
σιάσει τις θέσεις του, ακόμη κι αν αυτές είναι επικριτικές για τους Αθηναίους. Θα τολμήσει
μάλιστα να τους ψέξει για την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά τους προς τους ρήτορες και
την επιπόλαιη αντιμετώπιση σοβαρών υποθέσεων. Δεν επιζητεί την επιδοκιμασία του ακρο-
ατηρίου, γιατί δεν πρόκειται να ζητήσει κάτι προς ίδιον όφελος. Είναι ένας ανυστερόβου-
λος υπερασπιστής του δημόσιου συμφέροντος, οι προθέσεις του είναι αγνές και καταδει-
κνύουν την ανησυχία του για την πόλη και τη φιλοπατρία του. Δεν θα κολακεύσει τους
Αθηναίους για να γίνει αρεστός, αλλά αντιθέτως θα μιλήσει ευθύβολα και με απόλυτη σαφή-
νεια. Είναι συνετός, ορθολογιστής, σταθμίζει με ακρίβεια τα δεδομένα και θεωρεί ότι η πρό-
τασή του για μια γεκικευμένη ειρήνη είναι προς όφελος της πόλης.
Για να προσδώσει έμφαση στις απόψεις του αρχίζει την παράγραφο 15 με μια ισχυρή
αντίθεση «Ὅμως δε» που δείχνει το κλίμα της εποχής. Η εναντίωση δηλώνεται και με την
εσωτερική σχέση των ρηματικών τύπων της περιόδου. Από τη μια πλευρά θέτει την
εναντιωματική γενική απόλυτη μετοχή «τούτων ὑπαρχόντων», που δείχνει το πολιτικό
κλίμα της εποχής και από την άλλη πλευρά τη φράση «οὐκ ἄν ἀποσταίην ὧν διενοήθην»,
που καταδεικνύει την αταλάντευτη θέλησή του να μείνει πιστός στις απόψεις του.
Βαρύνουσα σημασία έχουν και οι τρεις τελικές μετοχές που έπονται. Στις δύο πρώτες
έχουμε αποφατική σύνδεση «οὐ χαριούμενος ὑμῖν οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων», και
στην τρίτη αντιθετική σύνδεση με τις δύο προηγούμενες «ἀλλ’ ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω
γιγνώσκων".
Άξια αναφοράς είναι και η λεκτική κλιμάκωση με τη σταδιακή αύξηση των συλλαβών: «οὐ χαριούμενος ὑμῖν» (8 συλλαβές) «οὐδέ χειροτονίαν μνηστεύσων» (10 συλλαβές) «ἀλλ’
ἀποφανούμενος ἅ τυγχάνω γιγνώσκων» (15 συλλαβές). Έτσι διακηρύσσει με σαφή τρόπο
ότι δεν έχει σκοπό να κολακεύσει, ούτε υπολογίζει το πολιτικό κόστος. Επίσης με τη χρήση
α’ πληθυντικού προσώπου (ὀρθῶς βουλευσώμεθα) θέτει προ των ευθυνών τους όλους
τους Αθηναίους πολίτες, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου. Το μέλλον της Αθήνας εξαρ-
τάται από την ορθή κρίση και τις έλλογες αποφάσεις όλων.
3. Η παράγραφος 16 αποτελεί την πρόταση (propositio) του ρήτορα η οποία διατυπώνεται
στη μακροσκελή περίοδο «Φημί δ’ οὖν χρῆναι … καί τήν αὑτῶν ἔχειν ἑκάστους». Ο Ισο-
κράτης προτείνει τη σύναψη ειρήνης και τη δημιουργία ομαλών σχέσεων όχι μόνο με τους
πρώην συμμάχους (Κώους, Χίους, Ροδίους) που είχαν αποστατήσει από τη β’ αθηναOκή
συμμαχία αλλά με ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, ώστε να επικρατήσει πολιτική σταθερό-
τητα. Υπογραμμίζει τους πιο σημαντικούς όρους ειρήνης που είχε προτείνει και ο ρήτορας
Εύβουλος, οι οποίοι προσεγγίζουν τους δυσμενείς, επονείδιστους όρους της Ανταλκιδείου
Ειρήνης. Σύμφωνα μ’ αυτούς κατοχυρώνεται η αυτονομία και ανεξαρτησία των πόλεων,
πρέπει να αποχωρήσουν κάθε είδους στρατιωτικές φρουρές από ξένα εδάφη και να απο-
δοθούν οι κτήσεις στους νόμιμους κατόχους.
Ο Ισοκράτης συχνά καταδίκαζε κάθε πράξη βιαιότητας από τη μεριά οποιασδήποτε ελ-
ληνικής πόλης εναντίον άλλης ελληνικής. Θεωρούσε ως μόνο επιτρεπτό όπλο την πειθώ. Η
προσφυγή σε χρήση βίας ήταν θεμιτή μόνο όταν οι Έλληνες αγωνίζονταν εναντίον των βαρ-
βάρων. Έτσι, ο ρήτορας θεωρεί ότι η σύναψη ειρήνης με όλους τους ανθρώπους στηρίζεται
στις αρχές της δικαιοσύνης και εξυπηρετεί το συμφέρον της πόλεως
Βέβαια τους όρους της Ανταλκιδείου ειρήνης ο Ισοκράτης είχε κατακρίνει στον «Πανηγυ-
ρικό» (§116-7) το 380 π.Χ., όπου υπερασπιζόταν το δικαίωμα της Αθήνας να έχει την ηγε-
μονία στον ελλαδικό χώρο. Η αλλαγή των πολιτικών του απόψεων οφείλεται στο ότι η
Αθήνα δεν ήταν πλέον η μεγάλη δύναμη του παρελθόντος, οι εμφύλιες διαμάχες των Ελλή-
νων είχαν κορυφωθεί την εποχή της συγγραφής του «Περί Ειρήνης» και στο ότι ήταν πολύ
δύσκολο να αντιμετωπισθεί η περσική απειλή, αν προηγουμένως δεν εδραιωνόταν η ενό-
τητα των Ελλήνων.
4. Επιδεικτικοί ή πανηγυρικοί λόγοι, στους οποίους περιλαμβάνονται και οι επιτάφιοι, ήταν
οι εκφωνούμενοι σε διάφορες εορτές και συγκεντρώσεις. Με τους λόγους αυτούς εγκωμιά-
ζονται ή επικρίνονται πράξεις και πρόσωπα του παρόντος με συνεχείς αναδρομές στο πα-
ρελθόν και προβλέψεις του μέλλοντος. Ο ρήτορας ζητεί συγχρόνως να επιδείξει τη ρητορι-
κή του δεινότητα και να προκαλέσει τις επευφημίες των ακροατών, χωρίς αυτό να σημαίνει
ότι δεν υπηρετεί και συγκεκριμένες πολιτικές σκοπιμότητες. Οι επιδεικτικοί λόγοι είναι
εξάλλου, κατά τον Αριστοτέλη, συγγενείς με τους συμβουλευτικούς. Ο Ισοκράτης κρίνεται
ως ο επιφανέστερος εκπρόσωπος του επιδεικτικού γένους.
ἀποσταίην, ἀποφανούμενος, προτιθέασιν, λοιπῶν, χρῆσθαι, γενομέναις, προσταττούσαις,
ἐξιέναι, εὑρήσομεν, συμφερούσας.

ΑΔΙΔΑΚΤΟ
Εὑρήσετε δέ καί τούς θέντας ἡμῖν τούς νόμους ὑπέρ τῶν σωμάτων μάλιστα
σπουδάσαντας. Πρῶτον μέν γάρ περί μόνου τούτου τῶν ἀδικημάτων καί δίκας καί γραφάς
ἄνευ παρακαταβολῆς ἐποίησαν, ἵν΄ὅπως ἄν ἕκαστος ἡμῶν τυγχάνῃ δυνάμενος καί
βουλόμενος, οὕτως ἔχῃ τιμωρεῖσθαι καί τούς ἀδικοῦντας. Ἔπειτα τῶν μέν ἄλλων
ἐγκλημάτων αὐτῷ τῷ παθόντι μόνον ὁ δράσας ὑπόδικός ἐστιν· περί δέ τῆς ὕβρεως, ὡς
κοινοῦ τοῦ πράγματος ὄντος, ἔξεστιν τῷ βουλομένῳ τῶν πολιτῶν γραψαμένῳ πρός τούς
θεσμοθέτας εἰσελθεῖν εἰς ὑμᾶς. Οὕτω δ΄ἡγήσαντο δεινόν εἶναι τό τύπτειν ἀλλήλους ὥστε
καί περί τῆς κακηγορίας νόμον ἔθεσαν ὅς κελεύει τούς λέγοντάς τι τῶν ἀπορρήτων
πεντακοσίας δραχμάς ὀφείλειν.
(Ἰσοκράτης, Κατά Λοχίτου, 2-3)
σπουδάζω: φροντίζω, ενδιαφέρομαι
παρακαταβολή: παρακαταθήκη, το χρηματικό παράβολο

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
1. Να μεταφραστεί στη νέα ελληνική γλώσσα το παραπάνω απόσπασμα.
(Μονάδες 20)
2. α) Να γραφούν οι τύποι που ζητούνται των παρακάτω ρημάτων και ρηματικών τύπων
(στη φωνή που βρίσκονται):
εὑρήσετε: α΄ πληθυντικό πρόσωπο Υποτακτικής αορίστου β΄.
ἐποίησαν: β΄ ενικό πρόσωπο Προστακτικής ενεστώτα.
τυγχάνῃ: γ΄πληθυντικό πρόσωπο Οριστικής μέλλοντα.
ἔχῃ: γ΄πληθυντικό πρόσωπο Οριστικής παρακειμένου.
εἰσελθεῖν: β΄ ενικό πρόσωπο Προστακτικής αορίστου β΄.
ἔθεσαν: απαρέμφατο αορίστου β΄.
β) Να γραφεί η πτώση που ζητείται για κάθε τύπο:
ἡμῖν: δοτικήενικού
ὑβρεως: αιτιατική ενικού
ὄντος: δοτικήπληθυντικού
θεσμοθέτας: κλητική ενικού
(Μονάδες 10)
3. α) Να αναγνωριστούν συντακτικώς οι τύποι:
σπουδάσαντας, ἄνευ παρακαταβολῆς, ἡμῶν, τούς ἀδικοῦντας, ὄντος, τῷ βουλομένῳ,
εἰσελθεῖν
β) σπουδάσαντας, τῷ βουλομένῳ: Να αναλυθούν οι μετοχές
(Μονάδες 10)



ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Θα διαπιστώσετε επίσης ότι αυτοί που έθεσαν για εμάς νόμους έδειξαν ενδιαφέρον προ-
πάντων για την ανθρώπινη ζωή. Πρώτα βέβαια, από όλα τα αδικήματα μόνο γι΄αυτό (τη
ζωή) έκαναν δίκες και γραπτές καταγγελίες χωρίς χρηματικό παράβολο, για να μπορεί να
τιμωρεί αυτούς που αδικούν ο καθένας από εμάς έτσι, όπως τυχόν μπορεί και επιθυμεί.
Έπειτα για τα υπόλοιπα αδικήματα ο δράστης είναι υπόδικος μόνο στον ίδιο τον παθόντα.
σχετικά με την ασέβεια, επειδή το θέμα είναι δημόσιο, είναι δυνατόν όποιος επιθυμεί από
τους πολίτες, αφού κάνει γραπτή καταγγελία στους θεσμοθέτες, να παρουσιαστεί ενώπιόν
σας. Οι νομοθέτες θεώρησαν ότι είναι φοβερό το να χτυπά ο ένας τον άλλο, ώστε θέσπισαν
νόμο και για την κακολογία ο οποίος ορίζει να πληρώνει πεντακόσιες δραχμές αυτός που
λέει κάτι απαγορευμένο.
2. α) εὕρωμεν, ποίει, τεύξονται
ἐσχήκασι(ν), εἴσελθε, θεῖναι
β) μοί, ὑβριν
οὖσι(ν), (ὦ) θεσμοθέτα
3. α) σπουδάσαντας: κατηγορηματική μετοχή, συνημμένη στο αντικείμενο του ρ. «τούς
θέντας».
ἄνευ παρακαταβολῆς: εμπρόθετος προσδιορισμός της εξαίρεσης στο ρ.«ἐποίησαν»
ἡμῶν:γενική διαιρετική από το «ἕκαστος».
τούς ἀδικοῦντας: επιθετική μετοχή ως αντικείμενο στο «τιμωρεῖσθαι».
ὄντος (ὡς): αιτιολογική μετοχή υποκειμενικής αιτιολογίας, γενική απόλυτη (υποκ. της
μετοχής «τοῦ πράγματος»).
τῷ βουλομένῳ: επιθ. μετοχή ως δοτ. προσωπική στο απρόσωπο ρήμα «ἔξεστιν».
εἰσελθεῖν: τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο στο απρόσωπο ρήμα «ἔξεστιν», υποκ. εν-
νοείται «τόν βουλόμενον».
β) σπουδάσαντας : …ὅτι οἱ θέντες…ἐσπούδασαν
τῷ βουλομένῳ: τούτῳ ὅς βούλεται