Ν.Ε. ΓΛΩΣΣΑ Α' ΛΥΚΕΙΟΥ

ΓΛΩΣΣΑ

(σχεδιάγραμμα)

Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

• Διακρίνει τον άνθρωπο από τα άλλα έμβια όντα

• Είναι το άρμα της σκέψης και του συναισθήματος

• Διευκολύνει την επικοινωνία

• Διαδίδει και μεταβιβάζει γνώσεις, εμπειρίες, πολιτισμό

• Συμβάλλει στην πνευματική και ψυχική καλλιέργεια του ανθρώπου

• Προάγει τις επιστήμες, τις τέχνες, τα γράμματα, τον πολιτισμό

• Κοινωνικοποιεί το άτομο

• Προσφέρει αισθητική καλλιέργεια και απόλαυση στον άνθρωπο

• Συντελεί στη διαμόρφωση ολοκληρωμένης προσωπικότητας

• Αποδίδει την πνευματική στάθμη και ταυτότητα ενός λαού

• Η γλώσσα είναι εθνική υπόθεση, μια και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της ύπαρξης ενός λαού, της περασμένης και της σύγχρονης

• Χαράσσει τα όρια του εαυτού μας και του κόσμου μας

• Η μητρική γλώσσα δεν είναι απλό εργαλείο είναι αξία

• Η γλώσσα δεν είναι κατάσταση είναι κατάκτηση

• «Τα όρια του κόσμου μου είναι τα όρια της γλώσσας μου» (Wittgenstein)

ΒΑΣΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ

ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ

οικογένεια

• Είναι το πρώτο, και γι’ αυτό καθοριστικό γλωσσικό περιβάλλον με το ποίο έρχεται ο άνθρωπος σε επαφή. Το παιδί μιμείται ταυτίζεται με τη γλωσσική συμπεριφορά των γονέων και συγγενών. Το γλωσσικό επίπεδό τους και οι ανάλογες παρεμβάσεις τους (η επαφή με βιβλία, ο έλεγχος τηλεοπτικών προγραμμάτων που παρακολουθεί το παιδί) καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη γλωσσική ικανότητα των παιδιών.

σχολείο:

• Παρέχει συστηματική, μεθοδική, από ειδικευμένο προσωπικό, με επιστημονική και κρατική υποστήριξη, με εποπτικά μέσα (βιβλία κ.ά.) γλωσσική διδασκαλία. Στο σχολείο το παιδί θα διδαχτεί ουσιαστικά και το γραπτό λόγο. Παράλληλα θα επηρεαστεί γλωσσικά και από τους συμμαθητές του.

ΜΜΕ:

• ο λόγος των ηρώων παιδικών εκπομπών, των παρουσιαστών και δημοσιογράφων, ιδίως τηλεοπτικών, καθορίζει γλωσσικά το σύγχρονο άνθρωπο (αν σκεφτούμε μάλιστα ότι 3,30+ ώρες είναι η ημερήσια τηλεθέαση στη χώρα μας)

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ 

Οι κοινωνικές γλωσσικές ποικιλίες, δηλαδή οι ιδιαίτερες γλώσσες/ ιδιώματα που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο μίας κοινωνικής ομάδας εξαρτώνται από ποικίλους παράγοντες που τις δημιουργούν όπως είναι η ηλικία, η μόρφωση, η κοινωνική τάξη, το φύλο, η ιδεολογία, το επάγγελμα, η καταγωγή και η περίσταση.

• Γλώσσα και μόρφωση: Οι άνθρωποι ανάλογα με τις γνώσεις και την εκπαίδευσή τους, διαφοροποιούνται γλωσσικά, ακόμη και όταν ανήκουν στην ίδια γλωσσική κοινότητα. Π.χ. διαφορετικά χρησιμοποιεί την ελληνική ένας πανεπιστημιακός δάσκαλος και διαφορετικά ένας αναλφάβητος συμπολίτης του.

• Γλώσσα και κοινωνική περίσταση: Ο χρήστης μιας γλώσσας ανάλογα με τις κοινωνικές περιστάσεις (π.χ. αν παρίσταται σε ένα συνέδριο ή σε μία κοινωνική εκδήλωση ή σε κάποια φιλική συγκέντρωση) στις οποίες καλείται να εκφραστεί, είναι υποχρεωμένος να μιλήσει σε διαφορετικό κάθε φορά επίπεδο, προσαρμοζόμενος στις ιδιαίτερες χωροχρονικές συνθήκες. Έτσι διαμορφώνει τον ιδιαίτερο κάθε φορά προσωπικό τρόπο, το κατάλληλο δηλαδή ύφος (στιλ) για να εκφραστεί.

• Γλώσσα και κοινωνική τάξη: Η κοινωνιογλωσσολογία επισημαίνει ότι τα μέλη μίας κοινωνικής τάξης συνήθως εκφράζονται με διαφορετικό τρόπο από τα μέλη κάποιας άλλης κοινωνικής τάξης. Η διαφοροποιημένη ομιλία στην περίπτωση αυτή έχει τη μορφή δήλωσης της κοινωνικής θέσης ενός ατόμου και συχνά παρατηρείται αλλαγή του τρόπου ομιλίας ενός προσώπου, όταν μεταπίπτει από μία κοινωνική τάξη σε άλλη.

• Γλώσσα και ύφος: το ύφος διαμορφώνεται από παράγοντες όπως ποιος μιλάει, σε ποιον, με ποιο σκοπό, με ποιο θέμα, πού, πότε, γιατί, πώς κλπ. Αυτά σημαίνουν ότι το ίδιο άτομο μπορεί να μιλήσει ανάλογα με τις συγκεκριμένες κάθε φορά ανάγκες διαφορετικά. Π.χ. ο γιατρός προς τον ασθενή του, ο καθηγητής προς το μαθητή του, ο γονιός προς το παιδί του.

• Γλώσσα και επάγγελμα: Τα μέλη μίας επαγγελματικής ομάδας (ή συντεχνίας) χρησιμοποιούν έναν ιδιαίτερο τρόπο ομιλίας, δηλωτικό της επαγγελματικής ιδιότητάς τους. Στην περίπτωση αυτή γίνεται συχνά λόγος και για «ειδικές γλώσσες», που αναφέρεται στην ειδική τεχνική ορολογία που χρησιμοποιούν όσοι απασχολούνται στο συγκεκριμένο επαγγελματικό πεδίο.

• Γλώσσα και φύλο: Ο χειρισμός του λόγου διαφέρει ανάμεσα στις γυναίκες και τους άντρες. Οι πρώτες εμφανίζονται, σύμφωνα με έρευνες, να μιλούν πιο ήπια, να διατυπώνουν έμμεσα τις εντολές, να εκφράζονται με οικειότητα αλλά και με διπλωματικό τρόπο. Οι δεύτεροι εμφανίζονται να μιλούν πιο κατηγορηματικά και παρεμβατικά, να χρησιμοποιούν πιο πολύ την προστακτική και να χειρίζονται τις λέξεις σαν όπλα. Αυτές οι διαφορές οφείλονται στη διαφορετική κοινωνικοποίηση των δύο φύλων και στην αναπαραγωγή στερεοτύπων συμπεριφοράς από την παιδική ηλικία.

• Γλώσσα και ηλικία: η γλώσσα των νέων κάθε εποχής διαφέρει από τη γλώσσα των ενηλίκων, μεταλλάσσεται διαρκώς υιοθετώντας καινούργια, αυθαίρετα γλωσσικά ευρήματα και νέολογισμούς. Χαρακτηριστικό είναι πως για τους μεγάλους ηχεί ακατανόητη, ρευστή, τολμηρή έως και υβριστική. Στην πραγματικότητα ενσωματώνει την αμφισβήτηση, τις ανησυχίες, τις αξίες και τα πρότυπα ζωής των παιδιών και των εφήβων.

ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

• Φτωχό λεξιλόγιο (λεξιπενία), έλλειψη ποικιλίας εκφραστικών μέσων, υπερβολική απλοποίηση, επαναλήψεις, κενολογία, αοριστολογία

• Τυποποιημένες, συνθηματικές, στερεότυπες εκφράσεις.

• «Ξύλινη γλώσσα» (άκαμπτος και στομφώδης λόγος, που χαρακτηρίζεται και από τη χρήση τυποποιημένων φράσεων)

• Αστοχία στην επιλογή της σωστής λέξης για κάθε περίσταση

• Βαρβαρισμοί (γραμματικά λάθη)

• Σολοικισμοί (συντακτικά λάθη)

• Αναφομοίωτο ξένο λεξιλόγιο

• Δυσκολία έκφρασης ειδικά των νέων σε σύνθετες μορφές λόγου

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΥΝΤΕΛΟΥΝ ΣΤΗ ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΗ ΤΗΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

• Διαρκής εξάπλωση της εικόνας (τηλεόραση, ηλεκτρονικοί υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα…) εις βάρος του λόγου. Πλέον σκεφτόμαστε «κατ’ αίσθηση» δεν καλλιεργούμε τις επικοινωνιακές ικανότητές μας. Τα μέσα αυτά κυριαρχούν στη ζωή μας περιορίζοντας την ουσιαστική επικοινωνία, τον προσωπικό διάλογο.

• Αρνητικά επηρεάζει και η φτωχή χρήση της γλώσσας από μη ικανούς γλωσσικά δημοσιογράφους ή τηλεοπτικά πρόσωπα που καταλαμβάνουν δημοσιογραφικό ρόλο με κριτήρια άσχετα

• Η διαφήμιση εμπορική και πολιτική, που κυριαρχεί σε κάθε μας εκδήλωση, χρησιμοποιεί γλώσσα κωδικοποιημένη, συνθηματική, ανοηματική, συναισθηματικά φορτισμένη, με πλεονασμούς, σκόπιμες ασυνταξίες κλπ.

• Αγχωτικό κλίμα σε εργασιακό περιβάλλον και συναλλαγές. Η αξία της παραγωγικότητας υπερκαλύπτει την αξία της γλωσσικής πληρότητας και επικοινωνίας με αποτέλεσμα τη χρήση τυποποιημένου, συντομευμένου επικοινωνιακού κώδικα. Διεκπεραιώνουμε τις επικοινωνιακές ανάγκες όσο πιο γρήγορα με λόγο συντετμημένο, τυπικό ψυχρό.

• Ο περιορισμός των συνόρων, η παγκοσμιοποίηση, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ανήκουμε σε περιορισμένη, αριθμητικά, γλωσσική κοινότητα επιβάλλουν στερεότυπους ξενισμούς, τυποποιημένη ορολογία παγκόσμιων γλωσσών (κυρίως αγγλικά)

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΛΩΣΣΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

• Πνευματική και συναισθηματική συρρίκνωση του ανθρώπου, γιατί η γλώσσα δεν εκφράζει μόνο τη σκέψη αλλά και την προωθεί

• Η ανοηματικότητα λόγου, η δυσκαμψία στην έκφραση οδηγεί στην αδυναμία ακριβούς διατύπωσης. Αυτό παρεμποδίζει το διάλογο μεταξύ ατόμων και ομάδων, δυσκολεύει την ουσιαστική επικοινωνία

• Η περιορισμένη γλωσσική ικανότητα προκαλεί αδυναμία συναισθηματικής επικοινωνίας και εκδήλωσης του ψυχικού κόσμου

• Ο γλωσσικά φτωχός άνθρωπος γίνεται εύκολο θύμα συνθηματολογίας (διαφημιστικής πολιτικής κομματικής θρησκευτικής) και χειραγώγησης

ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

• Το άτομο πρέπει να διαβάζει ιδιαίτερα λογοτεχνία, να φροντίσει για τη γενικότερη καλλιέργειά του ψυχική και πνευματική, να έρχεται σε επαφή με το θέατρο, τον ποιοτικό κινηματογράφο, να παρακολουθεί διαλέξεις, συζητήσεις, να χρησιμοποιεί επιλεκτικά τα ΜΜΕ, ιδιαίτερα το ραδιόφωνο και την τηλεόραση

• Η Παιδεία οφείλει να βοηθήσει το νέο να αποκτά ποικίλα γλωσσικά ερεθίσματα, να συνειδητοποιήσει την αξία των γραπτών μνημείων του παρελθόντος και της παράδοσης, να καλλιεργήσει την εθνική γλωσσική του συνείδηση

• Τα ΜΜΕ να περιορίσουν τις γλωσσικές αυθαιρεσίες και τις ξενικές εκφράσεις ιδίως στο χώρο της διαφήμισης

Ν.Ε. ΓΛΩΣΣΑ Α' ΛΥΚΕΙΟΥ

ΓΛΩΣΣΑ

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Κείμενο 1ο
«Γλώσσα - νέοι - ξενομανία»

Το επίπεδο της γλωσσικής έκφρασης των νέων, συναρτάται, αφενός μεν προς τα γενικότερα ενδιαφέροντα τους, αφετέρου δε προς την ίδια την αντίληψη και γνώση που έχουν της γλώσσας μας. Χωρίς να γενικεύουμε, όπως λαθεμένα νομίζω συμβαίνει συχνά, η έλλειψη ευαισθησίας, γνώσης, αγάπης, άρα και ενδιαφέροντος για τη γλώσσα, που παρατηρείται σε πολλούς νέους μας -όχι σε όλους, το επαναλαμβάνω-, είναι φυσικό να παράγει και χαμηλής ποιότητας γλώσσα. Θέλω να τονίσω ωστόσο δύο πλευρές αυτού του θέματος: Πρώτον, δεν πρέπει να γίνεται σύγχυση ανάμεσα στη γενικότερη χρήση της γλώσσας από τους νέους και στον κώδικα που χρησιμοποιούν πολλοί από τους νέους σε ορισμένες μορφές της επικοινωνίας τους. Η «φοιτητική αργκό» λ.χ. ή η «αργκό των μηχανόβιων» είναι ειδικοί κώδικες επικοινωνίας που δεν μπορούμε να τις εκλαμβάνουμε ως μέτρο κρίσεως της γλωσσικής ικανότητας των νέων, αφού οι ίδιοι σε άλλες μορφές επικοινωνίας τους εμφανίζουν άλλη μορφή γλώσσας, πολύ διαφορετική και πολύ καλύτερη. Το πρόβλημα με τη γλώσσα των νέων είναι άλλο: Πόσο καλά, σε έκταση και σε βάθος, διδάσκονται την ελληνική γλώσσα στο σχολείο; Πόσο έχουν ασκηθεί στη χρήση της (στη σύνταξη διαφόρων τύπων κειμένων); Και συγχρόνως ποια είναι τα ακούσματα και τα διαβάσματα τους στη γλώσσα; Γιατί, βεβαίως, η γνώση και η χρήση της γλώσσας είναι απόρροια της γλωσσικής εμπειρίας μας (διαβάσματα - ακούσματα) και του βαθμού συνειδητοποίησης των μηχανισμών λειτουργίας της (διδασκαλία της γλώσσας στο σχολείο).

Η βαθύτερη και δημιουργική χρήση της γλώσσας κατευθύνεται και στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό πάνω σ' αυτά που ονομάζουμε πρότυπα γλώσσας, και φυσικά τα γλωσσικά πρότυπα κάθε εθνικής γλώσσας είναι τα κείμενα των μεγάλων λογοτεχνών της και, για γλώσσες όπως η δικιά μας με διάρκεια και συνέχεια, πρότυπα γλώσσας είναι επίσης και τα μεγάλα παλιότερα κείμενα μας. Η γλωσσική συγκρότηση του Έλληνα, το πιστεύω ακράδαντα, θα είναι λειψή και ρηχή αν παράλληλα προς τα μεγάλα νεότερα κείμενα, το Σολωμό και τον Παλαμά, τον Κάλβο και τον Καβάφη, τον Καζαντζάκη και τον Μυριβήλη, το Σεφέρη και τον Ελύτη, και τόσους άλλους, δεν διαβάσει Ροΐδη και Παπαδιαμάντη, αλλά και Ερωτόκριτο και δημοτική ποίηση και Ρωμανό το Μελωδό και Καινή Διαθήκη και Λουκιανό και Ξενοφώντα και Πλάτωνα και Σοφοκλή και Θουκυδίδη και Όμηρο - για να μείνω σε μερικά μόνο από τα μεγάλα μας κείμενα. Κι αυτό γιατί κανένας σοβαρός μελετητής της γλώσσας μας λαμβάνοντας υπόψη τις περιπέτειες της ελληνικής γλώσσας και τα αλλεπάλληλα της κινήματα (αττικισμό. αρχαϊσμό, καθαρεύουσα), δεν μπορεί πειστικά και ρεαλιστικά να ισχυριστεί ότι η δημιουργική χρήση και κατανόηση της ελληνικής γλώσσας μπορεί να στηριχθεί μόνο σε μια επιφανειακή πρόσκτηση της σύγχρονης εξελικτικής φάσης της γλώσσας μας. Ο σοφός του νεότερου Ελληνισμού, ο Αδαμάντιος Κοραής, ο θερμότερος υποστηρικτής της «κοινής» μας γλώσσας, προειδοποίησε από νωρίς ότι: «χωρίς την ακριβεστάτην είδησιν της αρχαίας ελληνικής, όστις καταγίνεται εις το να διόρθωση την κοινήν ή να δώση εις αυτήν κανόνας ή να κρίνη καθ΄ οιονδήποτε άλλον τρόπον, περιπατεί εις την σκοτίαν και δεν ηξεύρει μήτε που υπάγει μήτε τι κάμνει».

Αλλά και για το μεγάλο θέμα της εισβολής των ξένων λέξεων στη γλώσσα μας. Θα πω μόνο το εξής: οι ξένες λέξεις μπορούν μόνο να βλάψουν τη γλώσσα μας όσο χρησιμοποιούνται άκριτα, αχρείαστα και σε υπερβολικές δόσεις. Γλώσσες μικρές (σε χρήση), όπως η ελληνική, πρέπει να φυλάγονται από την αθρόα και αλόγιστη χρήση ξένων λέξεων, στην οποία συνήθως οδηγούν το κοινωνικό και πολιτιστικό γόητρο και η εμπορική εκμετάλλευση μιας δεσπόζουσας ξένης γλώσσας. Δεν είναι η ίδια η χρήση της ξένης λέξης που πρέπει να μας ανησυχεί, όσο η αντίληψη, το πνεύμα και οι λόγοι που οδηγούν στη χρήση της. Ο μιμητισμός, η ξενομανία και η εύκολη λύση οδηγούν βαθμιαία στην αχρήστευση πολλών λέξεων της ελληνικής, εις βάρος της αξιοποίησης λέξεων και παραγωγικών μηχανισμών της γλώσσας μας που θα βοηθούσαν αποτελεσματικά να δηλώνουμε έννοιες εκφραζόμενες μέσα από τις ξένες λέξεις. Βεβαίως, από του σημείου αυτού μέχρι του να θεωρούμε «έγκλημα καθοσιώσεως» τη χρήση μιας ξένης λέξης ή να καταλαμβανόμαστε από οίστρο γλωσσικής ξενηλασίας, υπάρχει μεγάλη απόσταση.

Γ. Μπαμπινιώτης

Κείμενο 2ο

Γλώσσα και Πολιτισμός

Οδυσσέα Ελύτη, «Λόγος στην Ακαδημία της Στοκχόλμης»[1]

Κύριοι Ακαδημαϊκοί, Κυρίες και Κύριοι,

Ας μου επιτραπεί, παρακαλώ, να μιλήσω στο όνομα της φωτεινότητας και της διαφάνειας. Επειδή οι ιδιότητες αυτές είναι που καθορίσανε τον χώρο μέσα στον οποίο μου ετάχθη να μεγαλώσω και να ζήσω. Και αυτές είναι που ένιωσα, σιγά – σιγά, να ταυτίζονται μέσα μου με την ανάγκη να εκφρασθώ. Είναι σωστό να προσκομίζει κανείς στην τέχνη αυτά που του υπαγορεύουν η προσωπική του εμπειρία και οι αρετές της γλώσσας του. Πολύ περισσότερο όταν οι καιροί είναι σκοτεινοί και αυτό που του υπαγορεύουν είναι μια όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ορατότητα. Δεν μιλώ για τη φυσική ικανότητα να συλλαμβάνει κανείς τ’ αντικείμενα σ’ όλες τους τις λεπτομέρειες αλλά για τη μεταφορική, να κρατά την ουσία τους και να τα οδηγεί σε μια καθαρότητα τέτοια που να υποδηλώνει συνάμα την μεταφυσική τους σημασιολογία.

Μας έφταιγε άλλοτε η αμάθεια. Σήμερα μας φταίει η μεγάλη γνώση. Δεν έρχομαι μ’ αυτά που λέω να προστεθώ στην μακρά σειρά των επικριτών του τεχνικού μας πολιτισμού. Μια σοφία παλαιή όσο και η χώρα που μ’ εξέθρεψε, μ’ εδίδαξε να δέχομαι την εξέλιξη, να χωνεύω την πρόοδο μαζί με όλα της τα παρεπόμενα, όσο δυσάρεστα και αν μπορεί να είναι αυτά.

Τότε όμως η Ποίηση; Τι αντιπροσωπεύει μέσα σε μια τέτοια κοινωνία; Απαντώ: τον μόνο χώρο όπου η δύναμη του αριθμού δεν έχει πέραση. Και ακριβώς, η εφετινή απόφασή σας να τιμήσετε στο πρόσωπό μου την ποίηση μιας μικρής χώρας δείχνει σε πόσο αρμονική ανταπόκριση βρίσκεστε με την χαριστική αντίληψη της τέχνης, την αντίληψη ότι η τέχνη είναι η μόνη εναπομένουσα πολέμιος της ισχύος που κατήντησε να έχει στους καιρούς μας η ποσοτική αποτίμηση των αξιών.

Είναι, το ξέρω, άτοπο ν’ αναφέρεται κανείς σε προσωπικές περιπτώσεις. Και ακόμη πιο άτοπο να επαινεί το σπίτι του. Είναι όμως κάποτε απαραίτητο, στον βαθμό που αυτά βοηθούν να δούμε πιο καθαρά μιαν ορισμένη κατάσταση πραγμάτων. Και είναι σήμερα η περίπτωση. 

Μου εδόθηκε, αγαπητοί φίλοι, να γράφω σε μια γλώσσα που μιλιέται μόνον από μερικά εκατομμύρια ανθρώπων. Παρ’ όλ’ αυτά, μια γλώσσα που μιλιέται επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια χωρίς διακοπή και μ’ ελάχιστες διαφορές. Η παράλογη αυτή, φαινομενικά, διάσταση, αντιστοιχεί και στη υλικο-πνευματική οντότητα της χώρας μου. Που είναι μικρή σε έκταση χώρου και απέραντη σε έκταση χρόνου. Και το αναφέρω όχι διόλου για να υπερηφανευθώ αλλά για να δείξω τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας ποιητής όταν χρησιμοποιεί για τα πιο αγαπημένα πράγματα τις ίδιες λέξεις που χρησιμοποιούσαν μια Σαπφώ[2] ή ένας Πίνδαρος[3] π.χ. – χωρίς ωστόσο να έχει το αντίκρισμα που είχαν εκείνοι επάνω στην έκταση της πολιτισμένης τότε ανθρωπότητας.

Εάν η γλώσσα αποτελούσε απλώς ένα μέσον επικοινωνίας, πρόβλημα δεν θα υπήρχε. Συμβαίνει όμως ν’ αποτελεί και εργαλείο μαγείας και φορέα ηθικών αξιών. Προσκτάται[4] η γλώσσα στο μάκρος των αιώνων ένα ορισμένο ήθος. Και το ήθος αυτό γεννά υποχρεώσεις. Χωρίς να λησμονεί κανείς ότι στο μάκρος εικοσιπέντε αιώνων δεν υπήρξε ούτε ένας, επαναλαμβάνω ούτε ένας, που να μην γράφτηκε ποίηση στην ελληνική γλώσσα. Nα τι είναι το μεγάλο βάρος παράδοσης που το όργανο αυτό σηκώνει. Το παρουσιάζει ανάγλυφα η νέα ελληνική ποίηση.

Οδυσσέας Ελύτης, Εν λευκώ, Ίκαρος, Αθήνα 2006 (αποσπάσματα)

---------------------------------------------

[1] Ο Οδυσσέας Ελύτης κάνει μια απόπειρα απολογισμού για τον εαυτό του και την τέχνη του, τη στιγμή που αποδέχεται το βραβείο Νόμπελ, στις 18 Οκτωβρίου 1979.

[2] Η Σαπφώ, (630 – 570 π.Χ.), ήταν Ελληνίδα λυρική ποιήτρια από τη Λέσβο, ιδιαίτερα γνωστή από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα για τα ποιήματά της.

[3] Ο Πίνδαρος (522 π.Χ. – 443 π.Χ.) υπήρξε λυρικός ποιητής της Αρχαίας Ελλάδας.

[4] αποκτώ κάτι επιπλέον.

ΘΕΜΑΤΑ

Θέμα 1ο

Α1. Ποια είναι τα αίτια του γλωσσικού προβλήματος των νέων σύμφωνα με τον Γ. Μπαμπινιώτη; Η απάντησή σας να δοθεί σε μια πλήρη δομικά παράγραφο (50 – 60 λέξεις).

Μονάδες 10

Α2. Είναι η γλώσσα απλώς ένα μέσον επικοινωνίας σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ελύτη; Να απαντήσετε σε μια παράγραφο τεκμηριώνοντας την απάντησή σας (50 – 60 λέξεις).

Μονάδες 15

Θέμα 2ο

Β1. Να εντοπίσετε τη δομή της τρίτης παραγράφου του κειμένου («Γλώσσα και πολιτισμός»).

Μονάδες 6

Β2. Να γράψετε τέσσερις παράγωγες ή σύνθετες λέξεις από τη λέξη γλώσσα.

Μονάδες 4

Β3. α. Να δώσετε τα αντώνυμα των παρακάτω υπογραμμισμένων λέξεων του κειμένου («Γλώσσα και πολιτισμός»):

Παλαιή (2η παράγραφος)

Πρόοδο (2η παράγραφος)

Δέχομαι (2η παράγραφος)

Αρμονική (3η παράγραφος)

Ορισμένη (4η παράγραφος)

Μονάδες 5

Β3. β. Να εντάξετε καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις σε δύο προτάσεις, μια με την αναφορική και μία με την ποιητική σημασία τους: γλώσσα, εργαλείο, γεννά

Μονάδες 10

Θέμα 3ο

Γ. Σε ένα άρθρο που θα δημοσιευτεί στην εφημερίδα του σχολείου σας να παρουσιάσετε τους λόγους για τους οποίους οι περισσότεροι νέοι δεν έρχονται σε επαφή με τα λογοτεχνικά βιβλία και την ποίηση. Στη συνέχεια να εξηγήσετε τις επιπτώσεις της απομάκρυνσης από το βιβλίο και της ελλιπούς γλωσσικής παιδείας στους εφήβους και τους νέους σήμερα. (300 λέξεις)

Μονάδες 50

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α1. Ένα από τα θέματα που θίγει ο Γ. Μπαμπινιώτης είναι τα αίτια του γλωσσικού προβλήματος των νέων. Κατά την άποψή του η γλωσσική πενία και η αδυναμία έκφρασης των νέων οφείλεται σε ποικίλους παράγοντες. Ένας από αυτούς είναι η αδιαφορία που δείχνουν προς τη γλώσσα, αδιαφορία που έχει ως αποτέλεσμα την αδυναμία να παράγουν ένα λόγο πλήρη και άρτιο. Ακόμη, το πρόβλημα έγκειται στο γεγονός ότι τα σχολεία δεν παρέχουν στους νέους σωστή διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας. Τέλος, οι νέοι δεν έρχονται σε επαφή με ακούσματα και γραπτά κείμενα στα οποία γίνεται ορθή χρήση του λόγου.

Α2. Σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ελύτη, η γλώσσα δεν είναι μονάχα ένας τρόπος επικοινωνίας. Αντίθετα, όπως χαρακτηριστικά λέει «είναι εργαλείο μαγείας, είναι φορέας αξιών». Με λίγα λόγια, η γλώσσα συνδέεται με τις ανθρώπινες αξίες και με το χαρακτήρα του ανθρώπου. Ακόμη, η γλώσσα είναι φορέας της παράδοσης και του πολιτισμού. Τέλος, κατά τον Ελύτη, η σημασία ειδικότερα της ελληνικής γλώσσας αυξάνεται από τη μακρόχρονη χρήση της ως όργανο της ποιητικής λειτουργίας.

Β1) Θεματική Πρόταση: « Τότε όμως η Ποίηση; Τι αντιπροσωπεύει μέσα σε μια τέτοια κοινωνία;»

Σχόλια: «Απαντώ… αποτίμηση των αξιών»

Κατακλείδα: δεν υπάρχει

Β2) γλωσσολογία, γλωσσοδέτης, γλωσσικός, εξωγλωσσικός

Β3)Παλαιή → καινούρια, νέα

Πρόοδο →παρακμή, οπισθοδρόμηση

Δέχομαι →απορρίπτω

Αρμονική → δυσαρμονική

Ορισμένη →αόριστη

Β3. β.

Η ανδρεία του γεννά το θαυμασμό όλων μας. (Ποιητική λειτουργία γλώσσας)

Η ζέβρα γεννά ένα μικρό συνήθως τη φορά. (Αναφορική λειτουργία γλώσσας)

Ο υπολογιστής συχνά χρησιμοποιείται ως εργαλείο μάθησης. (Ποιητική λειτουργία γλώσσας)

Μου χάλασε το εργαλείο κοπής λαχανικών. (Αναφορική λειτουργία γλώσσας)

Επικοινωνούν με τη γλώσσα του σώματος. (Ποιητική λειτουργία γλώσσας)

Κάηκε η γλώσσα μου πίνοντας καυτό τσάι. (Αναφορική λειτουργία γλώσσας)

Γ)

Επικοινωνιακό Πλαίσιο:

Είδος κειμένου: άρθρο σε σχολική εφημερίδα. Αξιοποιούνται τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αυτού του κειμενικού είδους (τίτλος, πρόλογος, κυρίως θέμα, επίλογος)

Πομπός: μαθητής σχολείου

Δέκτης: μαθητές του σχολείου

Σκοπός: να ενημερωθούν για τους λόγους που οι περισσότεροι νέοι δεν έρχονται σε επαφή με τα λογοτεχνικά βιβλία, όπως επίσης για τις συνέπειες της απομάκρυνσης αυτής αλλά και της ελλιπούς γλωσσικής παιδείας που τους χαρακτηρίζει.

Τίτλος: Έφηβοι και λογοτεχνικά βιβλία σε διάσταση!

Πρόλογος: γενική αναφορά στο θέμα της απομάκρυνσης των νέων από τα βιβλία και της ελλιπούς γλωσσικής τους παιδείας, υπογράμμιση της σημαντικότητας του ζητήματος αυτού

Α’ Ζητούμενο:

Γιατί οι νέοι δεν διαβάζουν λογοτεχνικά βιβλία;

• Η διάδοση των μέσων μαζικής ενημέρωσης: η εικόνα μέσα από το διαδίκτυο και την τηλεόραση επισκιάζει το βιβλίο. Τα μέσα κάνουν πιο εύληπτες και ευχάριστες τις πληροφορίες στους εφήβους, ενώ η ανάγνωση ενός καλογραμμένου λογοτεχνικού έργου ή ποιήματος φαντάζει κοπιαστική διαδικασία.

•Έλλειψη ελεύθερου χρόνου: οι νέοι καθημερινά έχουν να βγάλουν εις πέρας έναν τεράστιο όγκο ασκήσεων και διαβάσματος για το σχολείο και το φροντιστήριο. Το φορτωμένο τους πρόγραμμα δεν τους αφήνει περιθώρια για διάβασμα εξωσχολικών βιβλίων ή ακόμα και να ασχοληθούν οι ίδιοι με την συγγραφή.

• Απουσία παρότρυνσης προς την ενασχόληση με την λογοτεχνία: Οι φορείς αγωγής αμελούν να φέρνουν πιο κοντά τους εφήβους με την ποίηση και τη λογοτεχνία. Η οικογένεια αναλώνεται στις καθημερινές της υποχρεώσεις και δεν αποτελεί πρότυπο πνευματικής καλλιέργειας για τα νέα μέλη της. Στο σχολείο απουσιάζουν δράσεις που θα εμπνεύσουν τους μαθητές να διαβάσουν ή και να συγγράψουν ένα δικό τους έργο. Η Πολιτεία δεν εκμεταλλεύεται τους οικονομικούς πόρους για συγκρότηση πλούσιων Δημοτικών Βιβλιοθηκών.

• Καταναλωτισμός- Χρησιμοθηρία: Οι σύγχρονοι άνθρωποι δεν εστιάζουν στα πνευματικά αγαθά και στην ενασχόληση με τις τέχνες και τα γράμματα. Τα υλικά αγαθά και τα χρήματα προσελκύουν το ενδιαφέρον ακόμα και των νεότερων αποτελώντας γι’ αυτούς αυτοσκοπό. Οι μαθητές μελετούν χρησιμοθηρικά και αποφεύγουν οποιαδήποτε άλλη εξωσχολική μελέτη αφού τους φαντάζει κουραστική και περιττή.

Β Ζητούμενο:

Ποιες είναι οι επιπτώσεις της απομάκρυνσής τους από το βιβλίο και της ελλιπούς γλωσσικής παιδείας;

• Γλωσσικό πρόβλημα: Οι νέοι καθώς απομακρύνονται από το βιβλίο και τη μελέτη κειμένων, δεν έρχονται σε επαφή με το πλούσιο λεξιλόγιο της μητρικής τους γλώσσας, γεγονός που τους οδηγεί στη λεξιπενία.

• Δυσκολίες στα γλωσσικά μαθήματα: Η έλλειψη αναγνωσμάτων και ερεθισμάτων στερεί από τα παιδιά την δυνατότητα να εκφράζονται με ευχέρεια στα θεωρητικά μαθήματα και να συνθέτουν τις δικές τους εκθέσεις. Χωρίς την ανάλογη πηγή έμπνευσης οι μαθητές δυσκολεύονται να δημιουργήσουν κείμενα γεμάτα φαντασία, εικόνες και προπαντός με σαφήνεια στην διατύπωση.

• Λειτουργικός αναλφαβητισμός: Η ελλιπής γλωσσική παιδεία συνιστά μορφή αναλφαβητισμού, καθώς δυσχεραίνει την προσπάθεια του ατόμου να κατανοεί απαιτητικά κείμενα και να απολαμβάνει την ανάγνωση λογοτεχνικών βιβλίων.

• Πολιτιστική καθυστέρηση: Η αδιαφορία των νέων μπροστά στην πλούσια κληρονομιά της Ελληνικής Γραμματείας οδηγεί σε γενικότερη στασιμότητα στην πρόοδο των γραμμάτων και των τεχνών. Ο μαρασμός αυτός θα έχει άμεση επίπτωση και στο μορφωτικό επίπεδο των νεότερων στις επόμενες γενιές.

Σύνοψη, σύντομη αναφορά της αξίας της γλωσσικής παιδείας αλλά και επαφής των νέων με το βιβλίο.

[πηγή: Φροντιστήρια Εν-Τάξη]