ΕΚΦΡΑΣΗ-ΕΚΘΕΣΗ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Κοινωνικοποίηση

Ο όρος κοινωνικός έλεγχος υποδηλώνει κάποια δέσμευση των πράξεων του ατόμου από κάποιες υπερκείμενες συλλογικότητες, όπως η ομάδα, η κοινότητα, η κοινωνία. Είναι φανερό ότι το άτομο εκλαμβάνεται ως μέλος της ελέγχουσας συλλογικότητας και η δέσμευση δεν αποτελεί αυθαίρετη παρέμβαση γιa αναστολή ατομικών ελευθεριών, αλλά λειτουργική παρέμβαση που εναρμονίζεται τους σκοπούς υπάρξεως και λειτουργίας της συλλογικότητας. [...]

Στις σύγχρονες οργανωμένες κοινωνίες, ο κοινωνικός έλεγχος ασκείται από ορισμένες ομάδες, που βέβαια δεν είναι απαραίτητο να συμπίπτουν με τις ομάδες που λειτουργούν ως φορείς κοινωνικοποίησης. Τέτοιες ομάδες είναι η οικογένεια, οι κοινωνικές τάξεις, το κράτος, οι φορείς της εκπαίδευσης και της επιστήμης, ο τύπος, οι οικονομικές επιχειρήσεις και διάφοροι πολιτιστικοί οργανισμοί. Όλοι αυτοί οι φορείς χρησιμοποιούν διάφορα μέσα, που είναι φυσικό να ποικίλλουν από εποχή σε εποχή και από τόπο σε τόπο. Η ποικιλία των μέσων κοινωνικού έλεγχου ήταν περισσότερο εμφανής στις κοινωνίες του παρελθόντος, ενώ σήμερα διαπιστώνουμε μια σχετική ομοιογένεια. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται στους περιορισμούς και την κλειστότητα των κοινωνιών του παρελθόντος και στην ταχύτατη διακίνηση των ιδεών, τις πολλαπλές δυνατότητες ενημέρωσης και την πολιτιστική ή μάλλον θεσμική επικοινωνία των κοινωνιών της εποχής μας.

Η τελευταία διαπίστωση οδηγεί στην αναγνώριση της σπουδαιότητας του κοινωνικού ελέγχου γιa τη λειτουργία των κοινωνιών, σε σημείο που να θεωρείται απαραίτητη από μια κοινωνία η χρήση μέσων που δοκιμάστηκαν και αποδείχτηκαν αποτελεσματικά από κάποια άλλη. Έτσι διακινούνται δοκιμασμένες μορφές κοινωνικού ελέγχου και καθιερώνονται με γενικό κύρος στις επιμέρους εθνικές κοινωνίες. Το γεγονός αυτό δείχνει και μια άλλη πτυχή που συνδέεται με τη σημασία ελέγχου για αυτήν την ίδια τη ζωή της κοινωνίας, την οργάνωση, την άμυνα, τη συνοχή και τις δυνατότητες επιβιώσεώς της στις περιπτώσεις κρίσεων και κινδύνων. Είναι ‘γνωστό ότι κοινωνίες που άσκησαν πιο συστηματικό και ορθολογικό κοινωνικό έλεγχο στα μέλη τους είχαν θεαματικότερα αποτελέσματα στη λειτουργία της κοινωνικοποιήσεως και των θεσμών, ενώ κοινωνίες, που αγνόησαν ή εφάρμοσαν χαλαρά τον κοινωνικό έλεγχο, είχαν σοβαρά προβλήματα συνοχής, αντικοινωνικές εκρήξεις, και, ορισμένες μάλιστα από αυτές, εκφυλισμούς και θεσμική διάλυση.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι ο κοινωνικός έλεγχος δεν μπορεί να λειτουργεί αποκλειστικά με αφετηρία την ομάδα όπου ανήκει το άτομο. Μία μονόπλευρη κατεύθυνση του είναι φυσικό να δεσμεύει τις ατομικές ελευθερίες και να εισάγει αμφισβητήσεις γιa την ορθότητα των μέτρων. Άλλωστε η έλλειψη ατομικών ελευθεριών είναι εύκολο να ισχυροποιήσει τον αρνητικό και να θέσει σε αχρηστία τον θετικό έλεγχο. Γι αυτό στις προηγμένες κοινωνίες δίδεται μεγάλη αξία στην αντίληψη του κοινωνικού έλεγχου που προέρχεται από αυτοεπίγνωση περιορισμού της ελευθερίας δράσης ως υψηλής ηθικής, θρησκευτικής, πολιτιστικής ή μορφωτικής επιταγής.

Το άτομο αναγνωρίζει τις αξιολογικές προτεραιότητες και συνειδητοποιεί τη σημασία του κοινωνικού ελέγχου ως προσωπική του υπόθεση: Έτσι δε διαχωρίζει τη θέση του από τις κοινωνικές ευθύνες, αλλά και δεν εντάσσεται δουλικά σε ένα πλαίσιο που είναι δυνατό να θεσμοθετεί την παρανομία και να προωθεί, σε κοινωνικό έλεγχο και μάλιστα αρνητικό, γνώμες και απoφάσεις ομάδων σε Βάρος του συνόλου. Όχι σπάνια στις ιστορίες των κοινωνιών εμφανίζονται άτομα που ορθώνονται με αμφισβήτηση μπροστά σε μορφές αυταρχικού κοινωνικού ελέγχου, με Βέβαια αμφίρροπα αποτελέσματα. Γι αυτό και υπάρχουν ήρωες, επαναστάτες και ασυμβίβαστοι, που θεωρήθηκαν αργότερα ως μεγάλοι, ενώ οι σύγχρονοι τους τους χαρακτήρισαν ως εχθρούς της κοινωνίας. Η περίπτωση του Σωκράτη είναι η πιο αντιπροσωπευτική της κατηγορίας τέτοιων ανθρώπων.

Baσ. Τ. Γιούλτση, Γενική Κοιvωνιολοrία, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 1997

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1. Να ενημερώσεις την τάξη σου για το περιεχόμενο του κειμένου με γραπτή περίληψή του σε 100-120 λέξεις.

2. Σε ποια αντίληψη του κοινωνικού ελέγχου δίνουν μεγάλη αξία οι προηγμένες κοινωνίες και γιατί;

3. Να σημειώσεις με πλαγιότιτλο το θέμα καθεμιάς από τις παραγράφους του κειμένου.

4. Αν θέλαμε να χωρίσουμε την τελευταία παράγραφο του κειμένου σε δύο μικρότερες παραγράφους, σε ποιο σημείο θα τη χώριζες; Ποια αλλαγή θα πρότεινες για την καλύτερη συνοχή τους; Για την πρότασή σου να λάβεις υπόψη σου τη νοηματική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις δύο μικρότερες παρα­γράφους στις οποίες χώρισες την αρχική μεγάλη παράγραφο.

5. Ο κοινωνικός έλεγχος είναι αντικείμενο μελέτης και έρευνας της Κοινωνιολογίας. Να επισημάνεις στην τρίτη παράγραφο («Η τελευταία διαπίστωση ... θεσμική διάλυση») του κειμένου έξι λέξεις ή φράσεις που ανήκουν στο ειδι­κό λεξιλόγιο αυτής της επιστήμης (π.χ. λειτουργία των κοινωνιών) και να χρησιμοποιήσεις δύο από αυτές σε προτάσεις.

6. Να συνδυάσεις το επίθετο κοινωνικός, -ή, -ό με άλλα τέσσερα ουσιαστικά και να σχηματίσεις ονοματικά σύνολα.

κοινωνικός έλεγχος

7. Να αντικαταστήσεις τη λέξη που είναι παρένθεση με κατάλληλη συνώνυμή

της.

         (θεαματικά).................................. αποτελέσματα

αντικοινωνικές (εκρήξεις) ..............................

         (ασυμβίβαστοι)................................. άνθρωποι

8. Ποια είναι η θετική και ποια η αρνητική επίδραση που ασκεί η κοινωνία στα άτομα/μέλη της; Ποια θα πρέπει να είναι, κατά τη γνώμη σου, η στάση των νέων απέναντι στον κοινωνικό έλεγχο, όταν πιστεύουν οτι αυτός περιορίζει με αυταρχικό τρόπο τα ατομικά δικαιώματα; Να εκθέσεις τις απόψεις σου σε ένα δοκίμιο 550 – 600 λέξεις. Υπέθεσε οτι το δοκίμιο σου θα δημοσιευτεί σε περιοδικό για νέους.

ΕΚΦΡΑΣΗ-ΕΚΘΕΣΗ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Εκπαίδευση & κοινωνικοποίηση

Η κοινωνικοποίηση θα μπορούσε να οριστεί ως η πορεία συγκρότησης και εξέλιξης της προσωπικότητας και κοινωνικής ένταξης του υποκειμένου. Σύμφωνα με τον Hurrelman, η κοινωνικοποίηση είναι η διαδικασία διαμόρφωσης και ανάπτυξης της ανθρώπινης προσωπικότητας σε εξάρτηση από και σε αντιπαράθεση με τους κοινωνικούς και πραγματικούς-υλικούς όρους ζωής, που απαντώνται σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή της ιστορικής πορείας της κοινωνίας. Πρόκειται για μια διαδικασία στην οποία συμπράττουν άτομο και κοινωνία και στην πορεία της οποίας ένας βιολογικός οργανισμός διαμορφώνεται σε μια κοινωνική προσωπικότητα που αναπτύσσεται συνεχώς σε μια σχέση αλληλεπίδρασης με τις συνθήκες ζωής.

Ο Freud την παρουσιάζει με ένα δράμα, με μια πάλη που επαναλαμβάνεται αδιάκοπα ανάμεσα στα τρία μέρη της προσωπικότητας: πρώτο, τη φύση του ανθρώπινου πλάσματος, τα βιολογικά του ένστικτα, δεύτερο, τις εμπειρίες του από την πραγματικότητα, που αποτελούν το «εγώ» του και, τρίτο, το «υπερεγώ» του, την ηθική εξουσία μέσα στον άνθρωπο, τη συνείδηση που λειτουργεί ασυνείδητα. Τα πρώτα στοιχεία της η νόρμα που δημιουργεί το υπερεγώ τα παίρνει από τους γονείς και στη συνέχεια μαζεύει στοιχεία και από όσους διαδέχονται τους γονείς, όπως είναι οι δάσκαλοι, οι εθνικοί ήρωες ή οι μεγάλες φυσιογνωμίες της κοινωνίας. Σύμφωνα με τον Freud, η μελλοντική προσωπικότητα διαμορφώνεται κυρίως στην ηλικία των τεσσάρων χρόνων. Και η παραπέρα εξέλιξή της έχει ήδη καθοριστεί. Κυρίαρχη θέση, κατ' αυτόν, στη διαδικασία της κοινωνικοποίησης έχει η οικογένεια.

Η εκπαίδευση, με την πλατιά έννοια του όρου, από την παιδική ηλικία ως την ενηλικίωση, αποτελεί ένα ζωτικό μέσο κοινωνικού ελέγχου. Η σημασία της αυξήθηκε κατά πολύ στην τελευταία εικοσαετία με την ταχύτατη επέκταση της εκπαίδευσης όλων των επιπέδων στις αναπτυσσόμενες χώρες. Με την εκπαίδευση οι νέες γενιές μαθαίνουν τους κοινωνικούς κανόνες και τις ποινές που επιβάλλονται σε περίπτωση παράβασής τους. Διδάσκονται, ακόμα, τη «θέση» τους και τις «υποχρεώσεις» τους στο σύστημα κοινωνικής διαφοροποίησης και στρωμάτωσης.

Στις σύγχρονες κοινωνίες, όπου προεξάρχει η γενική εκπαίδευση και όπου εμφανίζεται μια σημαντική επαγγελματική ομάδα δασκάλων, η εκπαίδευση αποτελεί επίσης ένα σημαντικό τύπο κοινωνικού ελέγχου (ως πηγή της επιστημονικής γνώσης), που ανταγωνίζεται και καμιά φορά συγκρούεται με άλλους τύπους ελέγχου. Η σύγκρουση αυτή μπορεί να γίνει ιδιαίτερα έντονη με την επέκταση της ανώτατης εκπαίδευσης σε πολύ μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού, όπως δείχνει η εμπειρία των τελευταίων χρόνων στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Το εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να γίνει ένας από τους κύριους παράγοντες μεταβολών και καινοτομιών στον τομέα των κοινωνικών κανόνων.

Από όλα αυτά θα μπορούσε εύκολα να υποθέσει κανείς ότι η εκπαίδευση μέσα σε μια κοινωνία που εξελίσσεται με γρήγορο ρυθμό είναι εκτεθειμένη σε σημαντικές εντάσεις. Ως υπερασπιστής της «παράδοσης», αναλαμβάνει συνήθως ένα πολύ συντηρητικό ρόλο. Έχοντας υπόψη ότι το μέλλον θα είναι πολύ διαφορετικό από το παρόν, μπορούμε να φανταστούμε πως και η εκπαίδευση πρέπει να είναι εξαιρετικά εύκαμπτη. Η σύγκρουση αυτή είναι πέρα για πέρα αναπόφευκτη μέσα σε μια ασταθή κοινωνία, όπως αυτή του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.

Κωνσταντίνος Ραμπίδης, Σχολικός Σύμβουλος Π.Ε.,

H κοινωνικοποίηση του ανθρώπου: Γενική θεώρηση

με ειδικότερη αναφορά στην εκπαίδευση,

Eπιστημονικό Bήμα, τ.6, - Mάρτιος 2007.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1. Να γραφεί η περίληψη του παραπάνω κειμένου σε 80 λέξεις.

25 Μον.

2. Πώς επιδρά η εκπαίδευση στην κοινωνικοποίηση του ατόμου, σύμφωνα με τον συγγραφέα;

10 Μον.

3. «Έχοντας υπόψη ότι το μέλλον θα είναι πολύ διαφορετικό από το παρόν, μπορούμε να φανταστούμε πως και η εκπαίδευση πρέπει να είναι εξαιρετικά εύκαμπτη»: να αναλυθεί το νόημα της παραπάνω πρότασης σε δύο παραγράφους, με τη μέθοδο της αιτιολόγησης.

10 Μον.

4. Με συγκεκριμένη αναφορά στο κείμενο, να παρουσιάσετε τους τρόπους πειθούς που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας.

5 Μον.

5. α. Να εντοπίσετε και να αναλύσετε το συλλογισμό με τον οποίο αναπτύσσεται η δεύτερη παράγραφος του κειμένου.

4 Μον.

β. Να γραφούν οι αντίθετες λέξεις των επιτονισμένων λέξεων του κειμένου.

6 Μον.

6.  Η κοινωνικοποίηση θεωρείται μια διαδικασία, η οποία συντελείται σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ατόμου. Αφού παρουσιάσετε τους φορείς της και με ποιον τρόπο μπορούν να εντάξουν ομαλά το άτομο στην κοινωνία, να αναφερθείτε στους κινδύνους που ελλοχεύουν, όταν η διαδικασία αυτή δε συντελείται ορθά. (Αποδεικτικό δοκίμιο, 500-550 λέξεων).

40 Μον.

Επιμέλεια: Γκέκα Βάγια

Φιλόλογος

Κοινωνικοποίηση

Ο όρος κοινωνικός έλεγχος υποδηλώνει κάποια δέσμευση των πράξεων του ατόμου από κάποιες υπερκείμενες συλλογικότητες, όπως η ομάδα, η κοινότητα, η κοινωνία. Είναι φανερό ότι το άτομο εκλαμβάνεται ως μέλος της ελέγχουσας συλλογικότητας και η δέσμευση δεν αποτελεί αυθαίρετη παρέμβαση γιa αναστολή ατομικών ελευθεριών, αλλά λειτουργική παρέμβαση που εναρμονίζεται τους σκοπούς υπάρξεως και λειτουργίας της συλλογικότητας. [...]

Στις σύγχρονες οργανωμένες κοινωνίες, ο κοινωνικός έλεγχος ασκείται από ορισμένες ομάδες, που βέβαια δεν είναι απαραίτητο να συμπίπτουν με τις ομάδες που λειτουργούν ως φορείς κοινωνικοποίησης. Τέτοιες ομάδες είναι η οικογένεια, οι κοινωνικές τάξεις, το κράτος, οι φορείς της εκπαίδευσης και της επιστήμης, ο τύπος, οι οικονομικές επιχειρήσεις και διάφοροι πολιτιστικοί οργανισμοί. Όλοι αυτοί οι φορείς χρησιμοποιούν διάφορα μέσα, που είναι φυσικό να ποικίλλουν από εποχή σε εποχή και από τόπο σε τόπο. Η ποικιλία των μέσων κοινωνικού έλεγχου ήταν περισσότερο εμφανής στις κοινωνίες του παρελθόντος, ενώ σήμερα διαπιστώνουμε μια σχετική ομοιογένεια. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται στους περιορισμούς και την κλειστότητα των κοινωνιών του παρελθόντος και στην ταχύτατη διακίνηση των ιδεών, τις πολλαπλές δυνατότητες ενημέρωσης και την πολιτιστική ή μάλλον θεσμική επικοινωνία των κοινωνιών της εποχής μας.

Η τελευταία διαπίστωση οδηγεί στην αναγνώριση της σπουδαιότητας του κοινωνικού ελέγχου γιa τη λειτουργία των κοινωνιών, σε σημείο που να θεωρείται απαραίτητη από μια κοινωνία η χρήση μέσων που δοκιμάστηκαν και αποδείχτηκαν αποτελεσματικά από κάποια άλλη. Έτσι διακινούνται δοκιμασμένες μορφές κοινωνικού ελέγχου και καθιερώνονται με γενικό κύρος στις επιμέρους εθνικές κοινωνίες. Το γεγονός αυτό δείχνει και μια άλλη πτυχή που συνδέεται με τη σημασία ελέγχου για αυτήν την ίδια τη ζωή της κοινωνίας, την οργάνωση, την άμυνα, τη συνοχή και τις δυνατότητες επιβιώσεώς της στις περιπτώσεις κρίσεων και κινδύνων. Είναι ‘γνωστό ότι κοινωνίες που άσκησαν πιο συστηματικό και ορθολογικό κοινωνικό έλεγχο στα μέλη τους είχαν θεαματικότερα αποτελέσματα στη λειτουργία της κοινωνικοποιήσεως και των θεσμών, ενώ κοινωνίες, που αγνόησαν ή εφάρμοσαν χαλαρά τον κοινωνικό έλεγχο, είχαν σοβαρά προβλήματα συνοχής, αντικοινωνικές εκρήξεις, και, ορισμένες μάλιστα από αυτές, εκφυλισμούς και θεσμική διάλυση.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι ο κοινωνικός έλεγχος δεν μπορεί να λειτουργεί αποκλειστικά με αφετηρία την ομάδα όπου ανήκει το άτομο. Μία μονόπλευρη κατεύθυνση του είναι φυσικό να δεσμεύει τις ατομικές ελευθερίες και να εισάγει αμφισβητήσεις γιa την ορθότητα των μέτρων. Άλλωστε η έλλειψη ατομικών ελευθεριών είναι εύκολο να ισχυροποιήσει τον αρνητικό και να θέσει σε αχρηστία τον θετικό έλεγχο. Γι αυτό στις προηγμένες κοινωνίες δίδεται μεγάλη αξία στην αντίληψη του κοινωνικού έλεγχου που προέρχεται από αυτοεπίγνωση περιορισμού της ελευθερίας δράσης ως υψηλής ηθικής, θρησκευτικής, πολιτιστικής ή μορφωτικής επιταγής.

Το άτομο αναγνωρίζει τις αξιολογικές προτεραιότητες και συνειδητοποιεί τη σημασία του κοινωνικού ελέγχου ως προσωπική του υπόθεση: Έτσι δε διαχωρίζει τη θέση του από τις κοινωνικές ευθύνες, αλλά και δεν εντάσσεται δουλικά σε ένα πλαίσιο που είναι δυνατό να θεσμοθετεί την παρανομία και να προωθεί, σε κοινωνικό έλεγχο και μάλιστα αρνητικό, γνώμες και απoφάσεις ομάδων σε Βάρος του συνόλου. Όχι σπάνια στις ιστορίες των κοινωνιών εμφανίζονται άτομα που ορθώνονται με αμφισβήτηση μπροστά σε μορφές αυταρχικού κοινωνικού ελέγχου, με Βέβαια αμφίρροπα αποτελέσματα. Γι αυτό και υπάρχουν ήρωες, επαναστάτες και ασυμβίβαστοι, που θεωρήθηκαν αργότερα ως μεγάλοι, ενώ οι σύγχρονοι τους τους χαρακτήρισαν ως εχθρούς της κοινωνίας. Η περίπτωση του Σωκράτη είναι η πιο αντιπροσωπευτική της κατηγορίας τέτοιων ανθρώπων.

Baσ. Τ. Γιούλτση, Γενική Κοιvωνιολοrία, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 1997

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1. Να ενημερώσεις την τάξη σου για το περιεχόμενο του κειμένου με γραπτή περίληψή του σε 100-120 λέξεις.

2. Σε ποια αντίληψη του κοινωνικού ελέγχου δίνουν μεγάλη αξία οι προηγμένες κοινωνίες και γιατί;

3. Να σημειώσεις με πλαγιότιτλο το θέμα καθεμιάς από τις παραγράφους του κειμένου.

4. Αν θέλαμε να χωρίσουμε την τελευταία παράγραφο του κειμένου σε δύο μικρότερες παραγράφους, σε ποιο σημείο θα τη χώριζες; Ποια αλλαγή θα πρότεινες για την καλύτερη συνοχή τους; Για την πρότασή σου να λάβεις υπόψη σου τη νοηματική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις δύο μικρότερες παρα­γράφους στις οποίες χώρισες την αρχική μεγάλη παράγραφο.

5. Ο κοινωνικός έλεγχος είναι αντικείμενο μελέτης και έρευνας της Κοινωνιολογίας. Να επισημάνεις στην τρίτη παράγραφο («Η τελευταία διαπίστωση ... θεσμική διάλυση») του κειμένου έξι λέξεις ή φράσεις που ανήκουν στο ειδι­κό λεξιλόγιο αυτής της επιστήμης (π.χ. λειτουργία των κοινωνιών) και να χρησιμοποιήσεις δύο από αυτές σε προτάσεις.

6. Να συνδυάσεις το επίθετο κοινωνικός, -ή, -ό με άλλα τέσσερα ουσιαστικά και να σχηματίσεις ονοματικά σύνολα.

κοινωνικός έλεγχος

7. Να αντικαταστήσεις τη λέξη που είναι παρένθεση με κατάλληλη συνώνυμή

της.

(θεαματικά).................................. αποτελέσματα

αντικοινωνικές (εκρήξεις) ..............................

(ασυμβίβαστοι)................................. άνθρωποι

8. Ποια είναι η θετική και ποια η αρνητική επίδραση που ασκεί η κοινωνία στα άτομα/μέλη της; Ποια θα πρέπει να είναι, κατά τη γνώμη σου, η στάση των νέων απέναντι στον κοινωνικό έλεγχο, όταν πιστεύουν οτι αυτός περιορίζει με αυταρχικό τρόπο τα ατομικά δικαιώματα; Να εκθέσεις τις απόψεις σου σε ένα δοκίμιο 550 – 600 λέξεις. Υπέθεσε οτι το δοκίμιο σου θα δημοσιευτεί σε περιοδικό για νέους.