Η ανοµία της οργής

Ο Κωστής Χατζηδάκης και η βία ως πολιτιστικό προϊόν

Του Γιώργου Σιακαντάρη

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Δευτέρα 27 Δεκεμβρίου 2010

Η βία που ασκήθηκεκατά ενός πολιτικού, όπως ο Κωστής Χατζηδάκης, που – αν µη τι άλλο – ήταν πάντα συνεπής µε τις ιδέες του και µε τη µετριοπάθειά του, δεν είναι µόνο αυτόπου φαίνεται. Δεν είναι µόνο βία αγανακτισµένων οι οποίοι θίγονται από τα µέτρα που προβλέπονται στο Μνηµόνιο, δεν είναι µόνο βία όσων θίγονται µεν από τα µέτρα αλλάµέχρι σήµερα έχουν ωφεληθεί πολλαπλά από την απουσία τους, δεν είναι µόνο έκφραση όσων θεωρούν πως η βία αποτελεί «τη µαµµή της ιστορίας» ούτε είναι βία κατά ενός συµβόλου του πολιτικού συστήµατος. Δεν είναι µόνο ούτε η ιδεολογία ούτε η οργή και η αγανάκτηση ούτε η απαξίωση της πολιτικής («να καεί το µ… η Βουλή»), που έσπρωξαν κάποιους πολίτες της διπλανής πόρτας (και όχι κάποιους προβοκάτορες) να ξυλοκοπήσουν τον βουλευτή. Πίσω από την ενέργεια αυτή, δυστυχώς, κρύβεται µια βαθύτερη συναίνεση µεγάλων τµηµάτων της ελληνικής κοινωνίας στην άσκηση βίας.

Δενσυγκαταλέγοµαι σε όσουςυποστηρίζουν πως είναιαπορριπτέα ιστορικά οποιαδήποτε µορφή βίας. Αλίµονο, αν ίσχυε αυτό, δεν θα είχε υπάρξει ούτε Αθηναϊκή Δηµοκρατία, ούτε Γαλλική Επανάσταση, ούτε καν η Βιοµηχανική Επανάσταση – και βεβαίως ούτε η αντίσταση κατά του φασισµού. Η βία όµως δεν µπορεί παρά να είναι ενταγµένη στο πλαίσιο των κοινωνιών όπου ασκείται. Οσο αυτές οι κοινωνίες δεν επιτρέπουν στην πλειοψηφία να εκφράζει τη συναίνεσή της και στη µειοψηφίανα εκφράζει τη διαφωνία της, η βία θα αποτελείτο µέσο όσων αισθάνονται ανήµποροι και αδικηµένοι.

Οµως ο εκθειασµός και η άσκηση βίας στη σηµερινή ελληνική κοινωνία τοποθετούνται σε άλλη βάση. Δεν πρόκειται δηλαδή για πολιτική βία, αλλά για πολιτιστική. Για βία που προκύπτει ως σύµπτωµα ανάλογης πολιτιστικής συµπεριφοράς και παιδείας. Η βία στην Ελλάδα σήµερα γεννιέται όχι τόσο από τη µη λειτουργία των θεσµών, αλλά από συγκεκριµένες συµπεριφορές, προνεωτερικές.

Είναι µια βία που δείχνειτον τρόπο µε τον οποίο συγκροτήθηκε ο σύγχρονος ελληνικός σχηµατισµός, κοινωνία και κράτος. Ενας κοινωνικός σχηµατισµός όπου η όποια βιοµηχανική ανάπτυξη δεν γεννήθηκε από τη δραστηριότητα της µετεξελισσόµενης αριστοκρατίας σε αστική τάξη (στη λογοτεχνία υπάρχουν πολύ ωραία παραδείγµατα αυτής της εξέλιξης, όπως π.χ. ο «Γατόπαρδος» του Λαµπεντούζα), αλλά από τη διαπλοκή του κράτους µε τη, µετεξελιχθείσα σε αστική, τάξη των πολεµιστών. Ο µεγαλύτερος προστάτης και παραγωγός του ελληνικού κρατισµού και της συνέπειάς του, της κοµµατοκρατίας, ήταν η αδύναµη αστική τάξη του. Και γενεσιουργός αιτία, η απουσία µιας αριστοκρατίας, η µετεξέλιξη τµηµάτων της οποίας γέννησε την αστική βιοµηχανία και τη δηµοκρατία.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο η ευγένεια, ο σεβασµός του άλλου, αλλά και ο διάλογος θεωρήθηκαν στοιχεία που δεν συνάδουν µε «των Ελλήνων τις κοινότητες». Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί θεωρούν πως ακόµα και η χρήση του πληθυντικού στις καθηµερινές συµπεριφορές µας αποτελεί µια αστική «διαστροφή», ασύµβατη µε τον ελληνικό τρόπο ζωής. Από εδώ βεβαίως προκύπτει ότι και ο σεβασµός του οδηγού προς τονπεζό, του πεζού προς το περιβάλλον του, αλλά και ευρύτερα του καθενός προς τον άλλο δεν συνάδει µε τον ελληνικό τρόπο ζωής. Ετσι, όχι µόνο χάσαµε την ποιότητα της ζωής µας, αλλά γεννήθηκε και εκείνο το πολιτισµικό πρότυπο συµπεριφοράς που νοµιµοποιεί την άσκηση διαπροσωπικής βίας, όταν οάλλος δεν ταιριάζει στον τρόπο µε τον οποίο ερµηνεύουµε τα πράγµατα.

Εποµένως η αντίδραση κατά της βίας, αν µείνει στα «καταδικάζουµε» και στα γνωστά «ηθικολογικά» κηρύγµατα και δεν περάσει σε µια προσπάθεια υπέρβασηςτων πολιτιστικών προτύπων και των συµπεριφορών που προκύπτουν απ’ αυτά, θα διαιωνίζει ένα πρόβληµα, σύµπτωµα του οποίου είναι ο ξυλοδαρµός του Χατζηδάκη. Δεν γνωρίζω αν η πλειοψηφία της κοινωνίας των πολιτών επιδοκιµάζει το λιντσάρισµα του βουλευτή, πιστεύω όµως πως, αν οι δράστεςτιµωρηθούν, αυτό θα είναι ένα µικρό δείγµα ότι,τουλάχιστον, λειτουργεί το κράτος δικαίου.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι αναπληρωτής επιστηµονικός διευθυντής στο ΙΣΤΑΜΕ - Ανδρέας Παπανδρέου

Η ΒΙΑ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Το κύμα βίας, που αναστατωμένη ζει η ανθρωπότητα τα τελευταία ετούτα χρόνια,
αποτελεί το γινόμενο της κακουργίας του αιώνα μας, τη σκληρή μαθητεία του ανθρώπου στο
έγκλημα, την κατάλυση της ιερότητας του ανθρώπου. Εδώ πια δεν υπάρχουν αθώοι. Όλοι,
οπουδήποτε γης, οποιασδήποτε χώρας κι οποιασδήποτε ηλικίας, μοιάζει να είναι όλοι ένοχοι κι
επομένως υποχρεωμένοι να πληρώσουν. Ληστείες, απαγωγές, ανατινάξεις, φόνοι, παίρνουν και
σηκώνουν σε κύμα θολό, αιματηρής οργής εκατοντάδες άγνωστους ανθρώπους.
Από πού ξεκινά αυτή η διεθνής τρομοκρατία, που πλήττει, όχι τις ανατολικές χώρες – αυτές
είναι προστατευμένες κάτω από το μανδύα του πιο σκληρού κι αδίσταχτου ολοκληρωτισμού –
αλλά τις χώρες του λεγόμενου ελεύθερου κόσμου;
Ξεκινά, πρώτα, από μια αναρχική και μανιασμένη επαναστατική αντίληψη, που, χωρίς να
έχει συγκεκριμένους πάντα στόχους, καταλήγει σ’ έναν ηδονισμό εξαιτίας της βίας. Ξεκινά,
κατόπιν, από την αδίσταχτη εσωτερική πεποίθηση ότι ο άνθρωπος ως ηθικό πρόσωπο,
επομένως ως πρόσωπο ιερό κι αξιοσέβαστο, πέθανε. Επομένως, κάθε μορφή βίας και
τρομοκρατίας σε βάρος του είναι πια ανεκτή (κι η διεθνής συμπεριφορά απέναντι στους
τρομοκράτες φανερώνει πως πραγματικά είναι ανεκτή). Ξεκινά, τρίτο, από μια αντίληψη του
παραλόγου της ζωής, μιας ζωής που έχασε την εσωτερική της αιτία κι αποστολή, την ηθική της
δικαίωση. Ξεκινά, τέλος από σκοπιμότητες της πολιτικής μάχης και της νέας «επαναστατικής»
τακτικής.
Σήμερα, μια βόμβα στο χέρι κάποιου είναι ένα αναντίλεκτο επιχείρημα το δίκαιο του
αθώου δεν είναι πια. Δεν υπάρχουν αθώοι, αφού τόσοι σφαγιάστηκαν, τόσοι σφαγιάζονται
σχεδόν επίσημα, αφού η κάθε μορφής αδικία θεριεύει στην οικουμένη, κι ο πολιτισμός,
ξεπνοημένος, δεν έχει πια δύναμη με την παιδεία να μαλάξει, να καλλιεργήσει, να εξευγενίσει
τις εξαγριωμένες καρδιές.
Υπάρχουν, βέβαια, μεγάλες περιοχές της γης που ενθαρρύνουν με τον τρόπο τους αυτά
τα «επαναστατικά» ιδεώδη αυτοκτονίας του ανθρώπου, που καταλήγουν στη βία και στην
τρομοκρατία. Η προπαγάνδα εξιδανικεύει χρησιμοποιώντας μια γλώσσα με λέξεις διάτρητες,
φθαρμένες, την επαναστατική αυτή πρακτική, που σπάζει το ηθικό και φέρνει σ’ απόγνωση τις
κοινωνίες του Δυτικού κόσμου. Μια μόνο λύση φαίνεται να υπάρχει: να δεχτεί να βουλιάξει
ολόκληρη η οικουμένη μέσα στον ολοκληρωτισμό, ώστε η βία κι η τρομοκρατία να
υιοθετηθούν ως εκφράσεις του επίσημου κράτους και να εκμηδενιστεί ο πειρασμός της
ελευθερίας, που ανασαλεύει τα φρένα του ανθρώπου. Να εξουθενωθεί ο άνθρωπος μια για
πάντα.
Οι νέοι που γίνονται το χέρι της βίας δε βλέπουν τον καταχθόνιο μοχλό που τους κάνει
να δρουν και που λειτουργεί αθέατα πίσω τους. Έχουν ντύσει τη βία ρομαντικά, αποκρίνονται
σε μια κοινωνία άδικη και καταπιεστική, που εφαρμόζει συγκαλυμμένα τη βία, με μια βία
γυμνή, θαρραλέα, προκλητική. Η πρόκληση, το βίαιο ξύπνημα και η τρομοκράτηση του
αστικού κόσμου μοιάζει να είναι ο σκοπός τους. Δεν είναι όμως έτσι. Έχουν φτάσει να
πιστεύουν πως η βία θα λύσει όλα τα προβλήματα της γης και τα δικά τους προβλήματα, πως
είναι η πανάκεια του κακού που μαστίζει την οικουμένη. Και μαζί η βία και η τρομοκρατία είναι
η διαβολική ιδαλγία των καιρών μας, η αποτρόπαιη μορφή του ηρωισμού της, όταν κάθε
πνευματικός ηρωισμός έχει εκμηδενιστεί. Κι έχει εκμηδενιστεί, γιατί τον ηρωισμό τον γεννά μια
πίστη, ένας πολιτισμός σε οργασμό, τον γεννά ένας άνθρωπος που έχει λάβει συνείδηση του
εαυτού του.
Ίσως είναι περιττό να υπογραμμιστεί πόσο και η βία και η τρομοκρατία, διεθνής ή
επιχώρια, βρίσκεται μέσα στον ποταμό του ψεύδους, που μουσκεύει και σαπίζει τη ζωή μας.
Κώστας Ε. Τσιρόπουλος
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου (120 λέξεις).
ΜΟΝΑΔΕΣ 25
Β. 1. Να αναπτύξετε σε 70 – 80 λέξεις το νόημα του παρακάτω αποσπάσματος του κειμένου
«Η προπαγάνδα εξιδανικεύει … του Δυτικού κόσμου».
ΜΟΝΑΔΕΣ 10
2. Με ποια συλλογιστική πορεία αναπτύσσει τις σκέψεις του ο συγγραφέας στο κείμενο;
Να αιτιολογήσετε την απάντηση σας.
ΜΟΝΑΔΕΣ 10
3. Να εξετάσετε την τρίτη παράγραφο του κειμένου ως προς τη συνοχή της.
ΜΟΝΑΔΕΣ 5
4. Να γράψετε τα αντώνυμα των λέξεων: αναρχική, αναντίλεκτο, εξευγενίσει,
ενθαρρύνουν, φθαρμένες.
ΜΟΝΑΔΕΣ 10
Γ. «Είμαι πεπεισμένος παρά τους χαλεπούς καιρούς που διέρχεται η ανθρωπότητα, με την
έξαρση της τυφλής βίας και την αναζωπύρωση των θρησκευτικών και άλλων φανατισμών, ότι
η Ολυμπιακή φλόγα θα καταφέρει να εμφυσήσει και πάλι στις καρ-διές των ανθρώπων την
πίστη σε ιδανικά και να ανανεώσει την αγάπη τους στις δια-χρονικές αρχές και αξίες.
Γνωρίζω βέβαια ότι η διεθνής συγκυρία κάθε άλλο παρά ευνοϊκή είναι.
Γνωρίζω επίσης ότι τα μεγάλα λόγια, ούτε τροφή δίνουν στους πεινασμένους, ούτε παρηγοριά
προσφέρουν στους συγγενείς χιλιάδων αδικοσκοτωμένων.
Με αφορμή τα λόγια του κ. Λάμπη Νικολάου προέδρου της Ολυμπιακής Επιτροπής Αθήνα
2004, να γράψετε ένα άρθρο που θα δημοσιευτεί στη σχολική σας εφημερίδα (έκτασης 500-
600 λέξεις) στο οποίο θα αναφερθείτε στους λόγους που οδηγούν στις πράξεις βίας και
τρομοκρατίας στην εποχή μας καθώς και στη συμβολή τόσο του ολυμπιακού ιδεώδους όσο και
άλλων παραγόντων στην καταπολέμηση του νοσηρού αυτού φαινομένου και στην ανάδειξη
υψηλών ιδανικών και αξιών. Είναι ου-τοπικό να ελπίζουμε για τα παραπάνω;
ΜΟΝΑΔΕΣ 40

Βία – Σύγχρονη πόλη – Επιθετικέςσχέσεις»

Είναι γεγονός ότι η πόλη παρουσιάζει περισσότερα φαινόμενα βίας από την ύπαιθρο. 0 λόγος είναι πως οι άνθρωποι βρίσκονται σε σχέσεις «πρόσωπο με πρόσωπο». Από την άλλη μεριά, η παράδοση ζει ακόμα, έχουν τον παραδοσιακό πολιτισμό, κι αυτό φυσικά δίνει ένα σταθερότερο σημείο στήριξης για τον άνθρωπο. Στην πόλη αυτά έχουν χαλαρώσει τελείως, και μάλιστα σαν τις δικές μας όπου σε δέκα – δεκαπέντε χρόνια διπλασιάστηκαν, τριπλασιάστηκαν, τετραπλασιάστηκαν. Οι πόλεις μεγαλώνουν με την έλευση των ανθρώπων από την επαρχία κι όχι από τη δημογραφική πίεση. Σ' αυτές τις πόλεις οι άνθρωποι χάνουν τον εαυτό τους και οι σχέσεις μεταξύ τους είναι χαλαρές, αν όχι ανύπαρκτες. Από δικές μου παρατηρήσεις – που ακόμα βέβαια δεν μπορώ να παρουσιάσω επιστημονικά – έχω προσέξει ότι σε ορισμένα προάστια της Αθήνας, που αποτελούν κατά κάποιο τρόπο τα σημεία υποδοχής των εξ επαρχίας ερχομένων, π.χ. στο Περιστέρι, έχουμε ψυχοσωματικές ασθένειες σε πάραπολύυψηλόβαθμό.

Αλλά γιατί αντιδρούμε βίαια: Γιατί τι έλλειψη της κοινωνικής ενσωμάτωσης διαταράσσει τον ψυχισμό του ανθρώπου. Και από κει και πέρα, ο ανταγωνισμός μεγαλώνει, εφόσον δεν υπάρχουν μεταξύ των ανθρώπων σχέσεις συνεργασίας ή σχέσεις εντελώς (κι αυτό πρέπει να τονιστεί). Έτσι, ο καθένας βλέπει τον άλλον για αντίπαλο. Η επιθετικότητα διακρίνει τιςσχέσειςμας.

Η νέα γενιά υποφέρει περισσότερο απ' όλους, γιατί τα φαινόμενα αυτά την αγγίζουν πιο πολύ. Το παιδί είναι σαν λουλούδι που βγαίνει στη ζωή κι έχει πάντα μια τάση ν' αναζητεί να βρει καθαρές, ιδεατές μορφές, τρόπους ζωής, βάσει των οποίων να μπορεί να τοποθετηθεί. Το παιδί δεν έχει ακόμη φθαρεί, για να μην πω «διαφθαρεί», από την πικρία της καθημερινότητας. Επομένως, πιστεύει ακόμη στο όνειρο, και καλά κάνει, γιατί αλλιώς δε θα 'ταν νέος. Φυσικά, όταντα όνειρααυτά διαψεύδονται, δεν μπορεί παράν' αντιδράσειπερίεργα.

Το γιατί δε βρίσκει γύρω του αυτό που χρειάζεται, είναι απλό: Πρώτα πρώτα, η τσιμεντένια πόλη δεν του επιτρέπει να ζήσει τη ζωή ενός παιδιού. Έχει αποκοπεί από τη φύση, δεν μπορεί να έχει επαφή μαζί της. Ξέρω παιδιά, που δε γνωρίζουν τι θα πει λειβάδι, ένα χόρτο, κάποιο λουλούδι, εκτός ανθοπωλείου! Κι αυτό είναι καταστροφικό, γιατί ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που ζει την ίδια στιγμή με τη φύση, και την ίδια στιγμή με το συνάνθρωπο. Και το θεώρημα αυτό δενείναι δικόμου. Είναι του Καρλ Μαρξ. Μόνο που δεν το έχουμε προσέξει αρκετά. 0 Μαρξ λέει πως ο ανθρωπισμός αρχίζει ακριβώς από την εξανθρωπίνωση της φύσης κι από την εξανθρωπίνωση της σχέσης με τονάλλο. Κι αυτό είναι ένα θεώρημα πουθα 'πρεπεναμας κάνει να είμαστε πολύ σκεπτικοί.

Από την άλλη μεριά, στον κοινωνικό τομέα: Εμείς, η γενιά των ενηλίκων, η γενιά αυτών που έχουν την ευθύνη για την καθημερινή ζωή, φερόμαστε στο παιδί μ' έναν τρόπο που θα 'πρεπε να κοκκινίζουμε. Δεν κάνουμε το καθήκον μας. Απέναντι στα παιδιά δε λέμε την αλήθεια. Φοβούμαι πως δεν τους λέμε ποτέ αυτό που είναι γύρω μας. Ίσως γιατί ντρεπόμαστε, ίσως γιατί δε θέλουμε να τ' αναγνωρίσουμε. Τους μαθαίνουμε να είναι ηθικοί. Στην πραγματικότητα, ποιος κινείται στις βιοτικές και επαγγελματικές του σχέσεις ακολουθώντας τον ηθικό νόμο; Τους μαθαίνουμε να είναι έντιμοι. Και εντούτοις τα παιδιά βλέπουν γύρω τους να επαινώνται άνθρωποι που καταφέρνουν σ' αυτήν τη ζωή να φτιάχνουν πράγματα χωρίς κόπο. Που είναι υπέρ του εύκολου κέρδους, του μικρότερου κόπου. Καμαρώνουμε τους ανθρώπους που είναι καταφερτζήδες και επιτήδειοι. Την ίδια στιγμή όμως λέμε στο παιδί: «κοίταξε να διαβάσεις, κοίταξε να κουραστείς, κοίταξε να μοχθήσεις, για να γίνεις άνθρωπος»! Και βλέπει άλλους να κάνουνε τεράστιες καριέρες χωρίς κόπο και χωρίς καμιά καταβολή προσπάθειας από τον εαυτό τους. Εκεί, το παιδί δε συγχωρεί τη δική μας υποκρισία. Από την άλλη πλευρά, και σε γενικότερα επίπεδα: του μιλούμε για ελευθερία και Δημοκρατία. Ποιος από μας είναι στις σχέσεις του με το κοινωνικό σύνολο πραγματικά ελεύθερος -ή οπαδός της ελευθερίας – και ποιος είναι αληθινός δημοκράτης; Και πιο πέρα: τους μιλούμε για την ειρήνη. Και προπαρασκευάζουμε πολέμους. Από τον καιρό που τέλειωσε ο μεγάλος πόλεμος μέχρι σήμερα (δε νομίζω ότι κάνω λάθος) έγιναν 150 τουλάχιστον τοπικοί πόλεμοι διαφόρων μορφών. Οι πόλεμοι δεν έλειψαν ούτε μια στιγμή από τηνεπιφάνεια τηςγης.

Γ. Καββαδίας

ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ

Α] Να αποδώσετε περιληπτικάτο κείμενο. (120 λέξεις) Μονάδες 25

Β. 1] Να σχολιάσετε το ακόλουθο απόσπασμα του κειμένου σε μία παράγραφο 80 περίπου λέξεων: «Σ’ αυτές τις πόλειςοι άνθρωποι χάνουντονεαυτό τους και οι σχέσεις μεταξύ τους είναι χαλαρές, ανόχι ανύπαρκτες». Μονάδες 10

2] «Από τηνάλλη μεριά, στονκοινωνικό τομέα: Εμείς, … απότην επιφάνειατηςγης». Τι είδους συλλογισμόςυπάρχειστην τελευταίαπαράγραφο; Να δικαιολογήσετε τηναπάντησή σας.

Μονάδες 10

3]Ποιουςτρόπους πειθούςμετέρχεταιο συγγραφέας στηντέταρτη παράγραφο του κειμένου; Να δικαιολογήσετετην απάντησή σας. Μονάδες 5

4] Να κάνετε δομική ανάλυση (δομικά στοιχεία, τρόποι ανάλυσης) της πρώτης παραγράφουτου κειμένου. Να δικαιολογήσετετην απάντησή σας. Μονάδες 5

5] Να δώσετε ένα αντώνυμο για κάθεμία απότις λέξειςπουακολουθούν: έλευση, έλλειψη, διαψεύδονται, καθήκον, έντιμοι. Μονάδες 5

Γ] ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

Συχνά οι νέοι συμπεριφέρονται επιθετικά και όχι μόνον αυτό, αλλά καταλήγουν και σε ακραίες μορφές επιθετικότητας, πολλέςαπότις οποίες συνοψίζονται στον όρο «καταστρεπτικότητα». Σε άρθρο που θα δημοσιεύσετε σε νεανικό περιοδικό να αναφερθείτε στα αίτια αυτού του φαινομένου και να αναπτύξετε τα επιχειρήματά σας για τον περιορισμό του. (400-500 λέξεις) ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΟΡΟΣΗΜΟ

Μονάδες 40